We have 61 guests and no members online

ئیبراهیم لاجانی

 

 

 

وێنەیەککە مێدیای دونیا ئەمڕۆژانە لە رۆژهەڵاتی نێوەرست و بە تایبەت دونیای عەرەب و ئیسلام بڵاوی دەکاتەوە، بریتیە لە شەڕ و خوینڕژی، کوشت وکۆشتار، سەربڕین و قەتڵی ژن و منداڵ، تەقاندنەوەی شووێنەوارە مێژوویی و کولتوری و ئایینیەکان.ڕاونان و تیڕۆڕ.ئاوارەکردنی خەڵکی بێ دیفاع و کەمایەتیەکان.هەموو ئەوانە لە ئاوێنەی شەڕی مەزهەبی نێوان شیعەو سوننەدا، کە ئەمڕۆ لە سوریەو عێراق دا دەبینرێ، خۆیان نیشاندەدەن.

ئەوەجەهەندەمێکیڕاستەقینە.مانایەکی دیکەی ئەو دیاردەیە ئەوەیە کە رٶژهەڵاتی نێوە راست لە راستیدا ئەمڕۆ لە سەرەتاکانی هەزارەی سێیەمدا، بە قۆناخی چاخەکانی نێوەراست دا تێدەپەرێ.

هاوکارێکی نۆرویژیم، سەرۆکی لقی سەندیکای مامۆستایانی شاری مۆس، بە ناوی بیۆرن توورە بۆی سەیرە کە چۆن دەیان و سەدان ملیۆن ئینسان دەتوانن ئاوا بە ناوی ئیمان و دین و عەقیدە و مەزهەب ئەو بەڵایە بەسەر خۆیان بێنن و بەدەستی خۆیان ئەو مەنجەنیقە بۆ خۆیان داخەن.لەوەش زیاتر سەحنەکانی زەنجیر و قەممە لە خۆدان لە مەراسمەکانی عاشوڕادا، سەنگساری و قەتڵی ناموسی، برینی دەست و قەساس، خەتەنەکردنی کچان بۆ ناوبراو و هاوکارەکانی دیکەم هێندەی دیکەش ئەو وێنەیەی سەرەوە قێزەوەنتر و بێزراوتر دەکەن.

بیۆرن توورە ئەمڕۆ پاش نیوەڕۆ مەیڵێکی بۆ ناردووم و نیگەرانی خۆی سەبارەت بەو هەڕەشە تیرۆریستیانە دەربریوە کە دارودوستە جیهادیەکان لە نۆروێژیان کردوە و بە وتەی مێدیاو پۆلیسی نۆروێژ قەرارە رۆژی دووشەمەی داهاتوو وەک جەژنانەی جەژنی رەمەزان بەڵایەکی وەک ١١ی سێپتامبەر لە ئەمریکا بەسەر نۆروێژیش بێنن.

لەوەڵامدا بۆم نووسی کە ئەو جۆرە هەڕەشانە تەنیاو تەنیا دێموکراسی نۆروێژ بەرینترو کراوەتر و بەهێزتر دەکەن.سێ سال لەمەوبەر کاتێک ڕاستڕەوێکی نۆروێژی جنایەتێکی گەرەی لە نۆرویژ ئەنجامدا و لە کردەوەیەکی تیرۆریستدا دەیان هاووڵاتی کوشت، یان ستۆلتن بێرگ سەرۆکوەزیری ئەوکاتی نۆروێژ، راست چەند سەعات دوای ڕووداوەکە وتی ئەو جنایەتە دێموکراسی لە ولاتی ئێمەدا بەهێزترو رەگ ئاژۆتر دەکات.

هەر بۆیە من پێم وایە جیهادیە پاشەڵپیسەکانی وەک ئیرفان باتای و ئەوانەی دیکەی هاوبیری کە ئەو جۆرە هەرەشانە لە نۆروێژدەکەن بەو هەڕەشەو گوڕشانە تەنیا ئابڕووی خۆیان پتر دەبەن و بەس.بەڵامخراپ ئەوەیە سیگناڵی زۆر نێگەتیڤ لە مرۆڤی موسوڵمان بۆ دەورووبەری خۆیان و بیروڕای گشتی نۆروێژ دەنێرن.

وەختی ئەوەیە ئەو هەڕەشانەبکەینە بە هانە بۆ هێنانە گۆڕی هەندێک قسەوباس کە زۆر پێویستە بێنە گۆر.وەزعی دونیای ئسلام و بەتایبەتی ڕۆژهەلاتی نێوەڕاست بۆ وایە؟

سێسەد ساڵە دێموکراسی دەڕواتە پێش.ئێستا گڵۆباڵیزاسێۆن خێراییەکی زۆرتریشی بە ڕەوتی چوونەپێشی دێموکراسی بەخشیوە.کەچی دەبینین وڵاتانی ئیسلامی نەک هەر هیچ ئامادەییەکیان بۆ خۆسازاندن و بدەو بستان لە گەڵ دێموکراسی و بایەخەکانی نیە، بەڵکوو بە هەموو توانایانەوە بەرانبەری ڕاوەستاون و لەوەش زیاتر دژایەتی دەکەن.خەڵکی وڵاتانی ئیسلامی لە ژێر باری کولتور و فەرهەنگی ئاینی و مەزهەبی خۆیان دا پشتیان وا چەماوەتەوە کە بەر پێی خۆیان زیاتر نابینن.بیرکردنەوەی نەک هەر خەڵکی ئاسایی بەڵکوو بەناو ڕووناکبیرەکانیشمان لە چوارچێوەی تێکستەکانی قورئان و ئەحادیسی نەبەوی تێناپەڕێ.کە هیچیان تێرمینۆلۆژی بیرکردنەوەیەکی مۆدێڕن نین

بەو حاڵەش تەکامولی ئینسانیەت، تکۆلۆژیی هاوچەرخ و شەپۆلە بە هێزەکانی شۆڕشی سەنعەتی و بە جیهانی بوون و گەشەسەندنی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری لە زۆر شوێن پێشکەوتنیان بەسەر ئەو کۆمەڵگایانەشدا سەپاندوە ولە داهاتووشدا بەرەوپێش چوونی پتریان بەسەردا دە دەسەپێنن.

ئەو کردەوە تیڕۆریستیانە و ئەو دژکردەوانەی دارودەستە ئیسلامیە جۆراوجۆرەکان لە بەرانبەر دێموکراسی و چوونەپێشی ئازادیدا لە خۆیانی نیشاندەدەن، شتێک نیە جیا لە لینگە فرتەی سەرەمەرگ.هەموو ئەو کردەوە تیڕۆریستیانەی دارودەستە جیهادیەکان لە سوریا، عێراق و پاکستان و ئەفغانستان و تەنانەت لە وڵاتانی وەک ئینگلیس، ئەمریکا، ئیسپانیا و...دا ئەنجامیان داون یان ئەنجامیان دەدەن شتێک نین جیا لەو لینگە فرتەیە.

بە منداڵی لە بیرمە کە میوانمان دەهات لەو مریشکانەی نێو کولانەمریشکەکەی خۆمان یەکێکمان دەگرت و سەرمان دەبڕی.مریشکەکە پاش هەڵبڕانی قوڕقوڕۆچکەی تا گیانی لەبەر دەردەچوو خۆی هەڵداویشت و خوێنی بە هەرچواردەوری حەوشەکەماندا دەپڕژاند.ئەوە ڕاست ئەو تەمسیلەیەکە تەمەدوونی عەرەبی ئەمرۆ لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا لە خۆی نیشان دەدات.ئەو کوشت و کوشتارە دڕندانەیەی کە برایانی موسوڵمان دەگەڵ یەکتر و دەگەل خەڵکانی بیتاوانی سەرجادەو شەقامەکانی دەکەن، ئەو هەموو خۆتەقاندنەوە و خۆکردنە بۆمبی تایمبەندیکراوە، ئەوەی کە ئەمرۆ دەبینین مزگەوەکان دەکرێنە مقەری هێزە چەکدارەکان و بنکەی پڕۆپاگەندەی سیاسی و حزبی ، ڕاست مەسەلەی مریشکەکەی سەردەمی منداڵیم لێ زیندوودەکاتەوە کە لەتاو گیان لەدەستدان، خۆی هەڵداویشت و خوێنی دەپڕژاندە دورەوبەری خۆی.

چوونکە دێموکراسی و پێشکەوتن هاتوون و دەڕۆنە پێش و ناشگەڕێنەوە دوایە.هەر وەک چۆن موسا و مەسیح و محەمەد مێژوو لە گەڵ خۆی هێناونی، دێموکڕاسی هاتووە و رۆژ بەرۆژ قوڵترو بەرینتر دەبیتەوە.چۆن ئامانجی تەکامول تەکامولی زۆرترە،هەر ئاواش ئامانجی دێموکراسی دێموكراسی زۆرترە.

بەو پی یە دێموكراسی و گڵۆبالێزاسیۆن تادێ پتر دەستی کۆمەڵگا ئیسلامیەکانیش دەگرێ و دەگەڵ خۆی دەیانباتە پێشێ.خۆش و ناخۆش ، بیانەوێ یا نا ،ناچارن لە گەڵ ئەو کاروانە کەون.ئەو کوشت وکوشتارە و ئەو خۆ گێلکردنە لە واقعیەت ، تەنیا رێگای ئەوان سەختر و درێژتر دەکاتەوە.چونکە هیچ رێگایەکی دیکە لە پێش ئەو کۆمەڵگایانەدا نیە، جیا لە ڕێگای دێموکراسی و وەڵامدانەوە بە بانگەوازی زەمان خۆسازاندن لە گەڵ پێداویستیەکانی کۆمەڵگایەکی هاوجەرخ و مۆدێڕن.دەرسێک کە مێژووی کۆمەلگا ئینسانیەکانی دیکە فێرمان دەکات.

دەبێ قبووڵ بکەین کە کۆمەڵگا ئیسلامیەکان ئیدی ناتوانن تەنیا هەر کۆمەڵگایەکی ئیسلامی وەمێنن.نفوز و کاریگەری و هێزو توانای سیاسی و فکری و فەرهەنگی و هونەری و ئەدەبی و سەنعەتی و تکنۆلۆژیی تەمەدوونی رۆژاوایی و تەمەدوونەکانی دیکە شوێن لەسەر خەڵکی ئەو وڵاتانەش دادەنێن، هەر بەو جۆرە کە تەمەدونی ئیسلامی و عەرەبیش رەنگە لە هەندێکبواردا بتوانێ قسەی بۆ گووتن پێ بێ.ڕاستیەکەی ئەوەیە کە تەمەدوونی ڕۆژئاوایی هێندە بە هێزە کە تەنانەت چەقبەستووترین مێشکیش دەخاتە ژێر کاریگەری خۆی.

جێگای داخە کە کۆمەڵگا ئیسلامیەکان نەخشیكی کەمیان لە پەرەسەندی خۆیاندا هەیە.ئەو پەرەسەندنەش کە بەخۆیانەوە دیوە وەک وتمان ئەوە بەسەریاندا سەپاوە و هیچ نەخش و ئیرادەیەکی خۆیانی دەگەڵ دانیە.ئەوە وایان لێ دەکات کە لە سەرەخۆ برۆنەپێش و رێگای خۆیان پڕ زەحمەت و دوورخەنەوە.بۆ ئوورووپا پێشکەتن و کەوتنە سەر جادەی پەرەسەندن و پێشکەوتن سەدان ساڵی کێشا.چوونکە ئەوان مۆدیلێکی ئیلهام بەخشیان نەبوو تا بیکەنە سەرمەشق.لەوەش زیاتر ئەو تکنۆلۆژیە هاوچەرخەشیان نەبوو کە ئەوەتا ئەمڕۆ مرۆڤی خستۆتە سەر شاباڵەکانی و بەرەو قوڵایی ئۆقیانوسەکان و نێو جەرگەی کاکێشانەکان و نێودڵی ئەتۆم و خانە و سێلەکانی لەشی گیانلەبەر و زیندەوەر و مادەی دەبات.ئەوان ئەو رێگا دووروو دریژەیان بۆخۆیان بڕیوە.

موحافەزەکاریی کۆمەڵگا ئیسلامیەکان هێندە باڵا دەستە، کە سەرەڕای ئەو هەموو سەرمەشقە ئیلهام بەخشانەش کە سارستانەتی ڕۆژئاوا لە ئیختیاری ناون، هێشتاش هەرلە کوچەوکۆڵانەکانی چاخەکانی نێوەڕستدا دێن و دەڕۆن و سەرەگێژەیانە.

ئەوەیە کە ئەبووبەکر بەغدادی و خومەینی و بنلادن و جەواهێری و مەڵاعومەر و ئیرفان باتی و کەسانی دیکەی هاوتیپیان شەڕی پارتیزانی و بەقسەی خۆیان جیهادیان لە گەڵ شارستانەتی ڕۆژئاوایی دەست پئکردوە.

ئەگەر ئیرفان باتی و هاوتیپەکانی بۆ بەربەرەکانی دەگەڵ تەمەدونی ڕۆژئاویی دەیانەوێت ئاڵای جیهادی موقەدەسی خۆیان بێننە نۆرۆێژ و لە هۆڵمنکۆڵن بیچەقێنن، هەندێک ڕووناکبیری رۆژهەلاتی نێوەڕاست بە ناوی هەوڵدان بۆ پاڕاستنی هەویەتی میللی و ئیسلامی پاکانە بۆ ئەو موحافەزەکاری و خووینڕێژی و تیڕۆریزمی ئسلامیە دەکەن کە نەک هەر ڕۆژهەڵاتی نێوەڕستی کردۆتە جەهەندەم، بەڵکو قەرارە بۆمباو بارووت وەک نوقڵ چوکلێتی جەژنی ڕەمەزان لە ڕۆژی دووشەممەی دا هاتوودا بەسەر خەڵکێ نۆروێژدا ببارێنن.

ئەوان مەسەلەی پەرەسەندن بە هەویەتی میللی و مەزهەبی و ئایینیەوە وا دەبەستنەوە، کە پەرەسەندن و پێشکەوتن نامومکین دەکات.ئاخر لە کوێی دونیایە هەویەتی میللی و مەهەبێ گەلان بە ئیسلاح کردن و چاکسازی وێران بووە؟ ئەوە تەنیا زەین و بیر و هۆشی دواکەوتوانەی ئەوانە کە بە چاکسازی و ڕێفٶرم تێک دەڕووخێ.

ئەوە حەقی ئەموو کەسە بە دین و مەهەب و هەویەتی خۆی وەفاداربێت.ئەزموونی کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا ئەوەمان فێردەکات کە دین و مەزهەب و هەویەت لە پرۆسەی پێشکەوتن و پەرەسەندندا قەت لە نێو ناچن.خەڵک لە هەر هەلومەرج و زەمانێکدا، بە گوێرەی پێویستیەکانی ژیانی رٶژانەی خۆیان ، ناکۆکیەکانی نێوان ژیانی رۆژانەی خۆیان و ئەسڵ ونۆڕمە ئاینی و مەزهەبیەکان چارەسەر دەکەن.دین و مەزهەب و پەیڕەوەکانی دین و مەزهەبە جۆراوجۆرەکان لە کۆمەڵگای پێشکەوتووی نۆروێژدا لە هەموو جێگایەکی دیکەی ئەم دونیایە باشتر ڕێزیانلێ دەگیردرێ.هەر کەس چۆنێ پێخۆشە و بە چ زمان و بە چ میتۆدێک تاعەت و خواپەرستی خۆی دەکات نەک هەر ئازادە، بەلکو لە حیمایەتی مادی مەعنەوی و وقانوونی دەوڵەت و کۆمەڵگاشدایە.

لە سەرەتای کاردا لە رۆژئاواش دین و مەزهەب هەربەوجۆرە حەساسیەتیان لە بەرانبەر پێشکەوتن و پەرەسەندندا لە خۆیان نیشان دەدا، بەڵام سەرەنجام دین و مەزهەب توانی خۆی لە گەڵ کۆمەڵگای هاوچەرخ بسازێنێ و نەک هەروەشمێنێ، بەڵکو ئەرکی تەبیعی خۆشی بە باشترین شێوە بەجێبێنێ.

ڕەنگە بوترێت کە ئیسلام دینێ حکومەتە.هەر بۆیە لە گەڵ مەسیحیەت فەرقی هەیە.بەڵام ئەوە ئەرگیومێنتێکی بە هێز نیە.مەسیحەتیش لە دەورانێکی دووروودریژدا، لە هەندێک وڵاتی گەورەو بەهێزی دونیای ڕابردوودا دینی حکومەت بووە.کەچی ئەمڕۆ هیچ ئیدعایەکی لەوجۆرەی نیە.

بەو ئەزموونەی کە حکومەتی جمهوری ئیسلامی لەو سێ دەیەی دواییدا لە ئێراندا لەخۆی نیشانداوە و بەو کارنامە کارەساتخوڵقێنەوە کە بەدەستیەوە داوە، دەبێ ئێستا شک و گومانیك بۆ هیچ کەسێک نەمابێت،کە دینی سیاسی و مەزهەب لە حکومەتدا، هیچ ئیعتبارێکیان نیە.مەگەر لە کوێرە گوندەکانی پاکستان و سودان و ئەفغانستاندا، کەسانی وا هێشتاش هەبن چارەی دواکەوتوویی و بێ نەوایی کۆمەڵگاکانی خۆیان لە دامەزانی حکومەتی دینی دا ببینن.

ئەوەی کە وای کردوە دین و مەهەب لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و دونیای ئیسلامدا بکەونە دژایەتی لە گەڵ پێشکەوتن و پەرەسەندن و دێموکراسی، خودی دین و مەزهەب نیە، بەڵکو ڕوانگەی مەزهەبیە لە سیاسەتدا.ئەوەش هیچ پێوەندیەکی بە خەڵکی موسوڵمانەوە نیە.تاعەت و خواپەرستی و جێبەجێکردنی فەرائیزی دینی، پێوەندیان بە ژیانی رۆژانەی خەڵکەوەیە وبە سەرەتاییترین ماف و ئازادیەکانی مرۆڤ دادەنرێن و هەموو کۆنڤانسێۆنە نێونەتەوەیەکانی مافی مرۆڤ دەیان پارێزن.بۆیە دین و مەزهەب لە کۆمەڵگا مۆدێرن و پێشکەوتوەکانی وەک نۆروێژدا لە قەڵەمڕەوی فەزای گشتی چۆتەدەر و دەگەڵ ژیانی تایبەتی و خسوسی خەڵ تێکەڵ بووە.با کەس نیگەرانی دین و مەزهەبی خەڵک نەبێت.خەڵک لە پرۆسەی پێشکەوتندا دەتوانن هەم بڕۆنە پێش و هەم دینداری خۆشیان بکەن.ئەزموونی کۆمەڵگا ئیسلامیەکانی وڵاتانی رۆژئاوایی ئەوە بە باشترین شێوە نیشان دەدات.

گیروگرفتی وڵاتانی ئیسلامی خەڵک و ئیعتقاداتی مەزهەبی خەڵکەکە نیە، بەڵکو گەندەڵی سیاسەت و بێ ئیعتمادی بە سیاسەت و مودیریەت و دەوڵەت داری و مۆدێلی حکەموتکردن لەو وڵاتانەیە.خەڵک متمانە یان بە سیاسەت نیە.کێشەی ئەسڵی لەو وڵاتانەدا ئەوەنیە کە خەڵک بیروعەقیدەی دینی و مەزهەبی بە هێزیان هەیە، بەڵکو بێ نەوایی سیاسی و فکری و دەستبەتاڵی فەلسەفی کۆمەڵگاو پێشڕەوەکانیەتی کە ئەو وەزعەیان خوڵقاندوە.

کەواتە بۆ گۆرێنی وەزعی وڵاتانی ئیسلامی و کۆمەڵگا ئیسلامیەکان دەبێ ئیعتبار بۆ سیاسەت بگێرینەوە.ئەوەش تەنیا کاتێک مومکینە کە ڕوانگەی خۆمان و کۆمەڵگاکانمان بۆ دین و مەزهەب بگۆڕین.لە جیاتی ئەوەی کە دین بکەینە وەسیلەی سیاسەت، دەبێ دین لە دەستی سیاسەت و سیاسەتیش لە دەستی دین ڕزگارکەین.ئەوە دەرسێکە کە کۆمەڵگای پێشکەوتوی رۆژئاوایی دەتوانێ بۆ ئێمەی پێ بێ.

Ibrahim Salehrad

27.07.2014

Oslo

 

 

 

 

 

 

 

نیشانه‌یه‌کی به‌رچاوی دێموکڕات بوون ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا تۆ ئاماده‌ییت

هه‌یه‌ قسه‌ و دیالۆگ له‌ گه‌ڵ ئه‌وکه‌س ولایه‌نانه‌ بکه‌ی که‌ ناکۆکیت
له‌ گه‌ڵیانداهه‌یه‌؟ ئایا ئاماده‌ی له‌ گه‌ڵ ئه‌وکه‌س ولایه‌نانه‌
دیالۆگ بکه‌ی که ده‌گه‌ڵت هاوده‌‌نگ نین؟ ئایا ئاماده‌ی ته‌نانه‌ت
له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ زۆر ئاڵۆز و پڕ گرێ و گۆڵه‌کانیش قسه‌وباس له‌ گه‌ڵ
موخالیفه‌کانت بکه‌ی؟
که‌واته‌ گرینگترین ئامڕاز و چه‌ک و وه‌سیله‌ی بردنه‌ پێشی دێموکڕاسی،
دیالۆگ و باس و وتووێژه‌.
بۆ ئه‌وه‌ی دیالۆگ درووست و سه‌رکه‌وتووبێت پێویسته‌ لایه‌نه‌کانی دیالۆگ
له‌ دڵه‌وه‌ بیانه‌ێ وکاربکه‌ن بۆ تێگه‌یشتنی هاوبه‌ش. گرینترین
مه‌سه‌له‌ له‌ دیالۆگدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌تۆ لایه‌نی به‌رامبه‌رت به‌
هاوبایه‌خ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ی. ئه‌گه‌ر ئه‌تۆ ئاماده‌بووی وه‌ک لایه‌نی
هاوبایه‌خ حیسابت بۆ کرد، ئه‌وده‌م رێزیشی لێده‌گری.
له‌ دیالۆگدا هه‌وڵدان بۆ تێگه‌یشتن له‌ پارتنه‌ره‌که‌ت به‌هه‌مان
ئه‌ندازه‌ گرینگه‌ که‌ هه‌وڵده‌ی پارتنه‌ره‌که‌ت له‌ تۆ حاڵی بێت.
چه‌نده‌ گرینگه‌ قسه‌کانت بکه‌ی، ئه‌وه‌نده‌ش گرینگه‌ گوێ له‌ قسه‌کانی
پارتنه‌ره‌که‌ت بگری. له‌ ڕێگای گوێگرتن له‌ ته‌ڕه‌فه‌وه‌ زۆرلایه‌نی
دیکه‌ی مه‌سه‌له‌که‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێ و ئه‌وه‌ش هانمان ده‌دا جۆرێکی
دی له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌که‌ بیر بیکه‌ینه‌وه‌. ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ بمان
گه‌یه‌نێته‌ جێگایه‌ک که‌ بۆمان ده‌رکه‌وێ هه‌ڵه‌مان هه‌بووه‌ و
ئازایه‌تی ئه‌وه‌ش په‌یداکه‌ین دان به‌ هه‌ڵه‌که‌ماندا بێنین.
ئه‌وه‌ که‌ پارتنه‌ره‌که‌ت چی له‌ دڵدایه‌ هیچ بایه‌خێکی نیه‌ ئه‌گه‌ر
گوێی لێ نه‌گرین. له‌ دیالۆگدا قسه‌ده‌که‌ین، به‌ڵگه‌ی مه‌حکه‌م
دێنینه‌وه‌، گوێده‌گرین و ڕه‌ه‌خنه‌ له‌خۆمان ده‌گرین و ته‌ڕه‌ف ڕوون
ده‌که‌ینه‌وه‌.
له‌دیالۆگی جیدیدا مه‌به‌ست و بیر و ڕوانگه‌و بۆچوون و نه‌زه‌ره‌کانمان
ناشارینه‌وه‌. ڕوون و ئاشکراو بێ پێچ وپه‌نا مه‌به‌سته‌کانمان بۆ
پارتنه‌ره‌که‌مان ده‌رده بڕین. هه‌ربه‌وجۆره‌ش ئه‌و نه‌زه‌ر و بۆ
چوونانه‌ی پارتنه‌ره‌که‌مان ره‌د ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ قبووڵمان نین. به‌ڵام
ئه‌وکاره‌ به‌شێوه‌یه‌ک ده‌که‌ین که زیان به‌ بایه‌خی ئینسانی و
که‌سایه‌تی ئینسانی پارتنه‌ره‌که‌مان نه‌گه‌یه‌نین. ئێمه‌ نه‌زه‌ر و
بۆچوونه‌کانی ته‌ڕه‌ف ده‌ده‌ینه‌ به‌ر نه‌شته‌ری ڕه‌خنه‌و ڕوونکردنه‌وه‌و
وئیستیدلال به‌ڵام ئینسانیه‌تی لێوه‌رناگرینه‌وه‌.
کێشه‌ وهه‌بوونی کێشه‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی ژیانی ئینسان و کۆمه‌ڵگای
ئینسانیه‌. له‌ کۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخی ئێستادا که‌ هۆیه‌کانی پێوه‌ندی گرتن
وکۆمیونیکاسیۆن زۆرن و خه‌ڵک زۆر وێک ده‌که‌ون، ده‌بێت چاوه‌ڕوان بین که‌
کێشه‌ش زۆربن. کێشه‌کان بیر و بۆچوون و خه‌یاڵمان وه‌کارده‌خه‌ن. هیزی
خه‌للاقیه‌تمان تێدا درووست ده‌که‌ن. توانامان بۆ هاوکاری و هاوپێوه‌ندی
نیشاندان وه‌گه‌رده‌خه‌ن.
له‌ یه‌ک قسه‌دا کێشه‌کان له‌زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کان دا ژیانێکی پڕمانامان
ده‌دنێ و مانا به‌ ژیان وکار وخه‌بات و تێکۆشانمان ده‌ده‌ن. هه‌موومان
دیتوومانه‌ له‌ کات و حاڵه‌تی هه‌بوونی کێشه‌کاندا هه‌ست به‌ زیندووبوونی
زیاتر ده‌که‌ین. بۆیه‌ هێنانه‌ به‌رباسی کێشه‌ بچکۆله‌کان، پێش به‌
سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی گه‌وره‌ده‌گرێت. که‌واته‌ ژیان به‌بێ کێشه‌ نیه‌ و
ناتوانین خۆمانیان لێ لاده‌ین. بۆیه‌ ده‌بێت فێربین به‌شێوه‌یه‌کی درووست
و ئوسووڵی و خه‌للاق کێشه‌کان ئیداره و چاره‌سه‌ربکه‌ین.
له‌وباره‌وه‌ ئیدی ئه‌مڕۆ خاوه‌نی ئه‌ده‌بیاتێکی زۆرین که‌ یارمه‌تیمان
ده‌دات چۆن له‌ کێشه‌کان حاڵی بین و چۆن بۆ چاره‌سه‌رکردنیان هه‌نگاو
هه‌ڵگرین. کێشه‌کان دابه‌شده‌کرێن به‌سه‌ر ده‌سته‌ی جۆراوجۆردا.
بۆنموونه‌ کێشه‌ له‌سه‌ر قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی، کێشه‌ له‌سه‌ر بایه‌خه‌
ئاینی و سیاسی و ئیده‌ئۆلۆژیه‌کان، کێشه‌ له‌سه‌ر ده‌سته‌ڵات و نفووز و
پرستیژ و پۆست ومه‌قام و هتد….

ئه‌وه‌ش ده‌زانین که‌ چۆن کێشه‌کان گه‌وره‌ده‌بن و داگیرمان ده‌که‌ن.
له‌سه‌ره‌تادا به‌شێوه‌یه‌کی ناخۆش له‌ گه‌ڵ ته‌ڕه‌ف قسه‌ ده‌که‌ین.
دواتر هه‌ستی مه‌نفی جۆراوجۆرمان سه‌باره‌ت به‌ ته‌ڕه‌ف تێدا درووست
ده‌بێت. به‌ره‌به‌ره‌ ته‌ڕه‌ف هه‌رقسه‌یه‌ک بکا به‌ خراپ لێی حاڵی ده‌بین
یا خراپی ته‌رجومه‌ده‌که‌ین. ئیتر ئه‌سڵی کێشه‌که‌مان له‌ بیر ده‌چێ،
واته‌ ئه‌و شته‌ که‌ ناکۆکیمان له‌سه‌ری هه‌یه‌ و خودی ته‌ڕه‌ف ده‌بێته‌
مه‌سه‌له‌ وگیرووگرفت.
به‌ره‌به‌ره‌ شته‌ ورده‌کانی ڕابردووش وه‌بیر دێنینه‌وه‌و و به‌مجۆره‌
وێنه‌یه‌ک له‌ دوژمن له‌ ته‌ڕه‌ف بۆ خۆمان درووست ده‌که‌ین. ئیدی ڕووڵێک
وه‌رده‌گێڕین، لێک لاده‌ده‌ین، له‌ نزیک یه‌ک دانانیشین، هاتووچۆی
یه‌کتر ناکه‌ین. به‌ره‌به‌ره‌ نه‌ک قسه‌ ده‌گه‌ڵ یه‌ک ناکه‌ین، به‌ڵکو
قسان له‌سه‌ر یه‌ک یان به‌دژی یه‌کتر ده‌که‌ین. به‌مجۆره فرشته‌و شه‌یتان
ده‌که‌ونه‌ به‌رامبه‌ر یه‌ک. ته‌ڕه‌ف ده‌بێته‌ شه‌یتان و خۆشمان ده‌بینه‌
فرشته‌. جا له‌وه‌ش تێده‌په‌ڕێ و ده‌که‌وینه‌ یارگیری و ئه‌وه‌ی
ده‌گه‌ڵمان نیه‌ و پشتیوانیمان لێناکا ئه‌وه‌ دژمانه‌. به‌ره‌به‌ره‌
کێشه‌که‌ قوڵده‌بێته‌وه‌ و له‌ هه‌ردوولا تووندڕه‌وه‌کان جڵه‌وی کار
به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن و مۆدێڕاته‌کان له‌ هه‌ردوولا ده‌خرێنه‌
په‌ڕاوێزه‌وه‌. به‌مجۆره‌ کارده‌كێشێته‌ تووندوتیژیی.
به‌ڵام ڕێگای ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی درووست کێشه‌کان
چاره‌سه‌رکه‌ین. بۆ نموونه‌ ده‌بێت سرنج بده‌ینه‌ ئه‌سڵی کێشه‌که‌ نه‌ک
خودی ته‌ڕه‌فی کێشه‌که‌. پێویسته‌ توانا و زیره‌کی ئه‌وه‌مان هه‌بێت
قازانج و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ته‌ڕه‌ف له‌ پشتی ئه‌و قسه‌ و
نه‌زه‌رانه‌وه‌ ده‌ستنیشان که‌ین که‌ ده‌ریان ده‌بڕێت. پێویسته‌ به‌
دیقه‌ته‌وه‌ گوێی لێ بگرین. ده‌بێ رێگا بده‌ین ته‌ڕه‌ف هه‌سته‌کانی خۆی
ده‌ربڕێ. ده‌بێ جار جار له‌ ڕوانگه‌ی ته‌ڕه‌فه‌وه‌ سه‌یری کێشه‌که‌
بکه‌ین. پێویسته‌ سه‌یری پێشه‌وه‌ بکه‌ین و بۆ پێشه‌وه‌ بڕوانین نه‌ک بۆ
دواوه‌.
باش ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاره‌سه‌رێک بدۆزینه‌وه‌ که‌ هه‌ردوولامان ڕازیبکات.
به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی هه‌ردوولا له‌ نه‌زه‌رگیرابن. نابێ هه‌ڕه‌شه‌و
ومه‌ترسی بۆ ته‌ڕه‌ف درووست که‌ین، ده‌بێت فه‌زایه‌ک بخوڵقێنین که‌
ته‌ڕه‌ف هاندا دان به‌ هه‌ڵه‌ و زیاده‌ڕه‌وی و کارشکێنی و بێ
ئوسوڵیه‌کانی خۆیدا بێنێ.
ئه‌گه‌ر توانای سازان وئاشتبوونه‌وه‌مان نه‌بوایه‌، له‌ مێژبوو مرۆڤ
له‌سه‌ر زه‌وه‌ی بڕابۆوه‌. به‌بێ هه‌بوونی ئه‌وتوانایه‌، هه‌ستی
تۆڵه‌کردنه‌وه‌ به‌ته‌نیا ده‌یتوانی نه‌سلی ئینسان له‌ شه‌ڕ و ڕق
وتۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌دا له‌ نێوببا. به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ توانای سازان
وئاشتبوونه‌وه‌ له‌ مرۆڤه‌کان دا زۆه‌ زۆر به‌ه، هه‌ستی تۆڵه‌کردنه‌وه‌
به‌ته‌نیا ده‌یتوانی نه‌سلی ئینسان له‌ شه‌ڕ و ڕق وتۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌دا
له‌ نێوببا. به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ توانای سازان وئاشتبوونه‌وه‌ له‌
مرۆڤه‌کان دا زۆر به‌هێزتره‌ له‌ هه‌ستی تۆڵه‌ و شه‌ڕخوازی.
ئاشتبوونه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ پێکه‌وه‌ سازانه‌وه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ گه‌ڵ
یه‌ک ناکۆکی وکێشه‌یان هه‌بووه‌. بۆ ئه‌وه‌ی ئاشتبوونه‌وه‌ بڕواته‌پێش
ده‌بێت هه‌ردوولا ئاشتبوونه‌وه‌یان بوێت. لایه‌نێک که‌ به‌ سیاسه‌ت
وهه‌نگاو و کار و کرده‌وه‌کانی فاسیله‌کان زۆرتر ده‌کا، برینه‌کان قووڵتر
ده‌کا، دیواره‌کان بڵندترده‌کا، خاڵه‌ هاوبه‌شه‌کان تێکده‌دا، پرده‌کان
ده‌ڕوخێنێ لایه‌نگری چاره‌سه‌ری کێشه‌کان نیه‌.

مه‌سه‌له‌یه‌کی دیکه‌ له‌ پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ ئاشتبوونه‌وه‌دا بریتیه‌
له‌وه‌ که‌ لایه‌نه‌کان ده‌رد و ئازار و خه‌م و ژان فرمێسک وناسۆر و
برینه‌کانی یه‌کتر ده‌رک بکه‌ن. ئه‌و خه‌م و ژان و ئازارانه‌ به‌ یه‌کتر
ده‌رک کردن که‌م ده‌بنه‌وه‌، ئه‌گینا ده‌بنه‌ ڕق و تووڕه‌یی.

ئاشتبوونه‌وه‌ وه‌ختی ده‌وێ و پێویستی به‌ وه‌خت هه‌یه‌. ئاشتبوونه‌وه‌
به‌ زۆری و زۆره‌ملی نابێ و ناڕواته‌ پێش. ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێ
ئاشتبینه‌وه‌، ده‌بێ بمانه‌وێ و مایه‌ش له‌خۆمان دانێین.
که‌ بمانه‌وێت ئاشتبینه‌وه‌ ده‌بێت بڕۆینه‌وه‌ بۆ مێژوو و بۆ ڕابردوو.
ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ فێربین و له‌ لایه‌کی دیکه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌
ڕووداوه‌کان قبووڵ که‌ین و بزانین بۆ وه‌زعه‌که‌ گه‌یوه‌ته‌ ئێره‌. بۆ
ئه‌وه‌ی مه‌سئولیه‌ته‌کان قبووڵ بکه‌ین.
من مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ ببینه‌ ئه‌سیری ڕابردوو، ببینه‌ کۆیله‌ی
ڕووداوه‌کانی پێشتر، به‌ڵکو بۆ ئه‌وه‌ که‌ ده‌رسیان لێوه‌رگرین. به‌ هه‌ر
حاڵ زۆر گرینگه‌ که‌ ڕوو له‌ داهاتوو بین و له‌ داهاتوو دا بۆ خه‌باتی
هاوبه‌ش و ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌کان بگه‌ڕێین. بۆ ئه‌و شتانه‌ بگه‌ڕێین که‌
ده‌توانن وه‌سه‌ریه‌کمان خه‌نه‌وه‌ ئەو حیزبە، حیزبی دێموکراتی
کوردستانی ئێران گەورەترین کۆڵکەی هاوبەش و مەخرەجی موشتەرەکی نێوان
هەموومانە،
(the greatest common denominator )
با تەشکیلاتەکەشی بکەینە ئاوێنەی باڵانوێنی ئەو ڕاستیە. 

 

 

 

 یەکێک لە لایەنەکانی سیاسەتی کۆماری ئیسلامی لە عێراق، ئەوەیە کە ئەو وڵاتە بکاتە مەیدانی پەرەپێدانی مەزهەبی شیعە. ئەوە هەر لە هەوەڵەوە سیاسەتی کۆماری ئیسلامی بووە و وەک یراتێک لە سەفەویەکانەوە بۆی بەجێ ماوە. لەوەش زیاتر زۆرن ئەوانەی کۆماری ئیسلامی ئێران بە سەفەوی دووهەم دەزانن. پینجسەد ساڵ لە مەوبەر سەفەویەکان بەزەبری سەرەنێزە و لە رێگای بەکارهێنانی ئەوپەڕی بێ ڕەحمی و زەبروزەنگ و خوێنڕێژیەوە و بە هۆی بڵاوکردنەوەی خوڕافات و درۆ و کەڵەکبازیەوە، خەڵکی ئێرانیان، کە ئەودەم لەسەدا نەوەدیان سوننی بوون، کردن بە شیعە. ئەوان لەو کارەیاندا سەرکەوتوبوون. بە جۆرێک کە لە سەردەمی دەستەڵاتداریەتی دووسەد ساڵەی سەفەویەکاندا ئێران بە تەواوی بوو بە کۆمەڵگایەکی شیعە و کەوتە زەلکاوێکەوە کە تەنانەت پێشکەوتن و نوێسازیەکانی چەرخی بیستەمیش، نەیانتوانی ئەو وڵاتە و خەڵکەکەی لەو زەلکاوە دەربێنن. دواتریش پتر لە سێ دەیە لەمەوبەر جارێکی دیکەش لە دەورانێکی تازەتردا خەڵکی ئێران فریوی سەفەویەکانی زەمانەیان خوارد و کەوتنەوە ژێر چۆکی ئاخوندەکان. ئەوەتا ئەوە پتر لە سێ دەیەیە ڕێژیمی ئاخونی وەک دێوەزمە دەستی ناوەتە بینەقاقەی خەڵکی ئێران و خەریکە هەناسەیان لێدەبڕی.

دە بێ بگوترێ کە سەرکەوتنی سەفەویەکان لە بە شیعەکردنی ئێراندا بە نرخێکی گران تەواو بوو. هەندێک بەشی ئێران بە زۆری ناچار بە جیابوونەوە کران. بەشێکی بەرچاویش لە سونیەکانی ئێران بە مەیل و دڵخوازی خۆیان دەستیان لە ئێرانی بوونی خۆیان هەڵگرت. ئەوان نیشتیمانێکیان بە جێهێشت کە وەک دوژمن ڕەفتاری دەگەڵ دەکردن. بە ملیۆن ئێرانی یا لە بە شەکانی ڕۆژئاوای ئێرانەوە پەنایان بۆ دەوڵەتی عوسمانی برد و چاوەڕوان بوون لەو هەموو زووڵمە ڕزگاریان کا یا لە لای ڕۆژهەڵاتی ئێرانەوە ڕێێ جیا بوونەوەیان گرتەبەر و چوونەدەر. قاجاریەکانیش، کە میراتی شیعەگەری سەفەویەکانیانن، بە هەموو خوێنڕێژی و گەندەڵی و خوڕافاتێکەوە، پێ گەیشتبوو،  هەمان سیاسەتیان بردەپێش. بەمجۆرە برینی کێشەی نێوان شیعە و سوننی هەروا بە سەرئاواڵایی و ساڕێژنەکراویەوە مایەوە.

ئێستا کۆماری ئیسلامی ئێران جارێکی دیکە ئاڵای شیعەگەری سەفەویەکانی بەرزکردۆتەوە. ئێران و ناوچە کەوتوونەتە قۆناخێکی تازەی شەڕوکێشەی نێوان شیعەو سوننی. هیچ دوورنیە نرخی پەرەپێدانی شیعەگەری بۆ ئێران و بۆ ناوچە لەم قۆناخەشدا، زۆر گران تەواوبێت. ئەو تەنگەژە سیاسیەی ئەمڕۆژانە هەڕەشە لە سەقامگیری و مەوجودیەتی عێراق و پرۆسەی دێموکڕاسی لەو ولاتەدا دەکا،  تەنیا گۆشەیەکی بچوکی ئەو شەڕو کێشەیە.

لە نێوخۆی ئێرانیشدا، ڕێژیم سیاسەتی بە شیعەکردنی ناوچە سوننی نشینەکانی وەک کوردستان، بەلوچستان، تالشستان و تورکمەنسەحرا، بە توندی و زۆر بێ بەزەییانە دەباتە پێش. لەو ناوچانەدا رێژیم لە هەموو ئیمکاناتی سیاسی و نیزامی و پۆلیسی و ئابووری و تەبلیغاتی خۆی بۆ پاڵەپەستۆ خستنە سەر خەڵک کەڵک وەردەگرێ. گرتن و کوشتن و ڕاونان و ئەشکەنجە لەو ناوچانەدا بێداد دەکا. ئەمە بۆتە هۆی ئەوە کە چ لە کوردستان و چ لە بەلوچستان خەڵک هاواریان لێ بەرزبێتەوە. سەدان هەزار سوننی مەزهەب لە تاران دەژین و مافی ئەوەیان نیە تەنانەت لە رۆژی جەژنی قوربان و ڕەمەزانیشدا، بە گ

 وێرەی داب و نەریتەکانی خۆیان، نوێژی جەژن بکەن و ئەگەر لەو مافەی خۆشیان کەڵک وەرگرن بۆ ناوەندەکانی وەک کەهریزەک ڕەپێچەک دەدرێن. ڕاست وەک سەردەمی سەفەوی خەریکە مەزهەب لەئێران دەبێتە فاکتۆریکی کاریگەرو چارەنوس ساز لە سیاسەتی نێوخۆی و ناوچەیی و دەرەکی حکومەتدا.

بەو پێ یە کۆماری ئیسلامی بەو سیاسەتەی خۆی و بە هەوڵدان بۆ وەدەستهێنانی هەندێک مەبەست کە نەک هەر لە توانای ئەودانین، بەڵکو دەکەونە دەرەوەی چوارچێوەی قازانج و بەرژەوەندیەکانی ئێرانیش، بەنزین بە ئاوری ململانی و ڕەقابەتێک دادەکا کە ڕەنگە ئاکامی چاوەڕوان نەکراوی بۆ ئێرانیش بەدواوەبن.

هەر ئێستا جەبهەیەکی سوننی لە بەرانبەر سیاسەتی شیعەگەری کۆماری ئیسلامی ئێراندا خەریکە درووست دەبێ. وڵاتان عەرەبی ناوچە، کە بەدەست سیاسەتی ئاژاوەگێرانەی کۆماری ئیسلامیەوە، ترسیان رێنیشتوە، خەریکی خۆ ڕێکخستن و پاڵوێکدانن. سعودیە و وڵاتانی دیکەی کەنداو، ئۆردۆن و میسر و جەزایر و تونس و مەڕاکیش و فەلەستین و لوبنان، هەموو دەکەونە ئەو جەبهەیەوە. عێراق کە لە مێژە بۆتە ئامانجی ئەو سیاسەتەی کۆماری ئیسلامی، ئێستا ئەمڕۆژانە خەریکە دەبێتە مەیدانی ئەو شەڕە. پاش چوونەدەری هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق، ئێران دەیەوێ هەرچی زووتر شوێن بە سونیەکانی ئەو وڵ

 اتە لێژکا. لە فەلەستین کۆماری ئیسلامی حەماسی هەیە و لە لوبنانیش حیزبووڵا. لەسەر تاسەری ئەو ناوچەیەدا شەڕ لە نێوان سوننی و شیعەدا، بە وەسیلەی جۆراو جۆر لە گۆڕیدایە. خەرجی ئەوشەڕە لە گیرفانی خەڵکی ئێران دابین دەکرێ. کۆماری ئیسلامی لە ڕیگای تەبلیغاتی دژی یەهودی وفڕوفیشاڵی دژی ئیسڕائیلیەوە و بە هۆی خەرجکردنی سەدان ملیۆن دۆڵار لە خەزێنەی خەڵکی ئێران، دەیەوێ ببێتە قارەمانی دژی ئیسڕائیل لە ناوچەکەدا. بەڵام هەر لە ئێستاوە دیارە کە سەری رێژیم وەبەردی واقعیەتە مێژوویی،  سیاسی و کولتوریەکانی ناوچەکە دەکەوێ و سەرمایەگوزاریەکەی دەبێتە بڵقی سەر ئاو.

 

کۆماری ئیسلامی کە دەیەوێ لە رۆژهەلاتی ناڤیندا هێژمۆنی خۆی و شیعە، بەسەر وڵاتانی عەرەبی و سوننیەکانی ئەو وڵاتانە و تەنانەت کوردستان و تورکیەو پاکستان و ئەفغانستانیشدا بسەپێنێ، هەر لە ئێستاوە دۆڕاندویەتی. ئاخر ئێران و گەلانی ئێران هیچ قازانجێکیان لە یارمەتیدان و سەرکردایەتی کردنی حەمماس و حیزبوڵاو سوریەو دارودەستەکانی دیکەی شیعە لە عێڕاق و ناوچەکەدا نیە. هەڵگیرساندنی شەڕی مەزهەبی لە عێراق و لە نێوبردنی ئەزمونی دێموکڕاسی لەو وڵاتەدا، بۆ گەلانی ناوچە بە گشتی و گەلانی عێراق بە تایبەتی و بۆ کۆمەڵگای نێو نەتەوەییش خەتی سورە و بە هیچ جۆر قبوڵ ناکرێ.

ئێمە خەڵکی کوردستان، چ لە کوردستانی ئێران و چ لە کوردستانی عێراق و چ لە تورکیەو چ لە سوریە، لە سەرمانە توشی ئەو داوە نەبین. کێشەی ئێمە کێشەیەکی نەتەوایەتیە. ڕاستە بە شێکی زۆر لە خەڵکی کوردستان سوننین و لە ژێر سیاسەتی پاکتاوکردنی مەزهەبیش دان، بەڵام مە سەلەی ئەسڵی لە کوردستان  بە هەموو بەشەکانیەوە، لە گۆڕیدابوونی ستەمی نەتەوایەتی و سیاسیە. جگە لەوە بۆ بەربەرەکانی دەگەڵ ئاپارتایتی مەزهەبی و هەوڵی رێژیم بۆ بە شیعە کردنی خەڵکی سونیش لە کوردستان، دەبێ وریابین نە کەوینە کەمینی شەڕی مەزهەبی کوێر و داوی دارودەستە جۆراوجۆرە مەزهەبیەکانی وەک تالیبان و جوندوڵاو مۆدێلی دیکەی لەو چەشنە. تووندڕەوی مەزهەبی و دەمارگرژی ئایینی لە هەموو شێوەکانی خۆیدا دەبێ مەحکوم بکرێ. خەبات بۆ ئازادی و لە نێوبردنی ستەم و چەوسانەوەی نەتەوایەتی و جیاوازیدانانی مەزهەبی و بێ بەشی و مەینەتبەشی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە کوردستان، ئەگەر لە ژێر درووشمی دێموکڕاسی و فیدڕالیزم و ڕگاری لە ستەمی میللی دا بێت، سەرکەوتنی نزیکترە و دونیاش باشتر پشتیوانی لێدەکات. چۆن مێژوو سەفەویەکانی قەدیمی خستە زبڵدانی مێژوو، هەر ئاواش ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی دەخاتە زبڵدانی مێژوو. داهاتووی ناوچە و ئێران و کوردستان، شتێک نیه‌

 جیا لە دێموکڕاسی و ئازادی. ئەوەتا شنەبای ئازادی و دێموکراسی لە ناوچەکەدا هەڵی کردوە و بێ گومان ئێران و کوردستانیش دەگرێتەوە. ئەوە خەیاڵ نیە و خۆشبینی زانستی و فەلسەفیە.

 

ئیبڕاهیم لاجانی

٢٨. ١٢.

لە هەندێک کۆروکۆمەڵی حیزبی و رووناکبیریی نێو بزووتنەوەی کورد لە کوردستانی ئێراندا، خەریکە باسی شوێنی ئەخلاق لە سیاسەت و لە نێوجوڵانەوەدا دەکەویتە بەرباس و لێکۆڵینەوە. ئەوە خۆی لەخۆیدا شتێکی تازەنیە، بەڵام هاتنەگۆڕی لەو هەلومەرجەداشتێکی پۆزەتیڤە.

 دوكتۆر قاسملووی شەهید دەیان ساڵ لەمەوبەر گوتویەتی ئێمە تێدەکۆشین ئەخلاق بێنینە نێو سیاسەت. بەڵام ئەوەی لەوبارەوە تازەیە ئەوەیە کە ئەو مەسەلەیە خەریکە دێتە نێو کۆڕوکۆبونەوە حیزبی و جەماوەریەکان.

 بایەخ و گرنگیی شوێنی ئەخلاق لە سیاسەتدا لە وەوە سەرچاوە دەگرێ کە سیاسەت گرنگیەکی زۆری لە کۆمەڵگای ئینسانی دا هەیە . ئەو مەسەلەیە هێندە گرنگە کە لە کۆمەڵناسی سیاسیدا سیاسەت و کۆمەڵ پێکەوە دێن. واتە کۆمەڵ و سیاسەت هەندێک جار دوودەستەواژەن کە بۆ بەیان کردنی یەک مانا بەکاردەبرێن. کۆمەڵ لە سیاسەت جودانیە و سیاسەتش لە کۆمەڵ جیا ناکرێتەوە. لەوەش زیاتر لێکۆڵەرەوەکان و کۆمەڵناسەکان سیاسەتی ناسالم بۆ پێناسەکردنی کۆمەڵگا نەخۆشەکان و سیاسەتی سالم و درووست بۆ تاریفکردنی کۆمەڵگا سالمەکان دەکەنە پێوانە. واتە کۆمەڵگای تەندرووست ئەو کۆمەڵگایەیە کە سیاسەت تێیدا سالمە. کۆمەڵگای ناسالمیش، کۆمەڵگایەکە کە سیاسەت تێیدا گەندەڵە. ئەوەش لەبەر ئەوەیە کە ئەگەر لە کۆمەڵگایەکدا، تێبینیە ئەخلاقیەکان نەمێنن، ئیتر هیچ ووزە و ئینێرژیەک بۆ کاری خێر و پێکهێنانی ڕێفۆڕم و چاکسازی نامێنێ.

مەسەلەیەکی دیکەش لەو بارەوە زۆر گرنگە. ئەویش ئەوەیە کە تەنانەت ئەگەر هەندێک کەس وەک تاک بشتوانن، لە رێگای بێ ئوسوڵی و لە ژێرپێنانی بایەخە ئەخلاقیەکانەوە، خۆیان بەرنەپێش یا جێگاو مەوقعیەتێک بۆخۆیان دەستە بەربکەن، کۆمەڵگا ئینسانیەکان ناتوانن کارێکی ئەوتۆبکەن. کەڵەكە بوونی گەندەڵی، خراپی، پیسی و بۆگەنی لە کۆمەڵگادا، وەک خۆرە کۆمەڵگاکان لە بەر یەک هەڵدەوەشێنێ و لە نێوخۆڕا تەفروتونایاندەکات. هەموو ئیمپڕاتۆریە گەورەکانی مێژوو لە ژێرباری قورسایی گەندەڵی و گەنیوی و درۆدا تێک تەپیوون. ( سۆسیالیسمی واقعەن مەوجود، ئیمپڕاتۆری عوسمانی، ئیمپڕاتۆڕی ڕۆم، زۆر ناکێشێ جمهوری ئیسلامی واقعەن مەوجودیش لە ژێر باری قورسایی گەندەڵیی خۆیدا بەلادا دێ. . . . ).

سیاسەت بێ دایک و باب نیە. سیاسەت هەموو هەر هەوڵدان بۆ وەدەست هێنانی نان و دەستەڵات و مەقام و ناوبانگ نیە. لە سیاسەت دا وەک دوکتۆر قاسملوو دەڵێ لانی کەم دەبێ هەندێک چوارچیوە و ئوسوڵ و پرینسیپ هەبن دەنا کاری سیاسی بێ نێوەرۆک دەبێت. سەروبنی قسەی دوکتۆر قاسملوو ئەوەبوو کە دەیگووت ئێمە حیزبێکی مەسئوولین، سیاسەتی ئێمە سیاسەتێکی ئووسوڵیە.

 بۆکاری سیاسی لانی کەمی سڵامەتی ئەخلاقی و درووستکاری پێویستن. چۆن مرۆڤ پێویستی بە ویژدانە تا وەک مرۆڤ جوان و ئینسانانە بژیو مرۆڤی بێ ویژدان هەم بۆخۆی و هەم بۆ دەورووبەری پڕ مەترسیە، کۆمەڵگاش و بەتایبەتی کۆمەڵگای سیاسیش پێویستی بە ویژدانە و بێ ویژدانێکی زیندوو و ئاگا و بەخەبەر، واتە ویژدانێک کە نیگابانی ئوسول و نۆڕم و پرنسیپەکان بێ، کارایی خۆی لەدەست دەدا.

ئەگەر نۆڕم و پرنسیپ و بایەخە ئەخلاقیەکان لە کۆمەڵدا نەمێنن یا بێ مانا بکرێن، کۆمەڵگا تووشی بێ سەرەوبەرەیی و لێک هەڵوەشان و نەخۆشی جۆراوجۆرو پووچیگەریی دەبێ. تاکی ئینسانی بۆ ئەوەی لەبەر چاوی خەڵک چاک بنوێنێ تووشی ریاکردن دەبێ. جا هەتا تاکەکان زۆرتر لەدەوری یەک کۆبنەوە مەیل بە ڕیاکاری زۆرتر دەبێت. هەربۆیە کۆمەڵگای سیاسی باشترین مەیدانە بۆ سەرهەڵدانی ڕیا و گەندەڵی. جا ئەگەر چاو و گوێی کۆمەڵ، ویژدانی کۆمەڵ واتە ڕاگەیەنەرەکان، ڕێکخراوەکانی کۆمەلگای مەدەنی، حیزبەکان، کۆڕوکۆمەڵە دێموکراتیکەکان کاری خۆیان نەکەن گەندەڵی و درۆ و ڕیا سەرتاسەری کۆمەڵگا دادەگرێ و وەک مۆریانە تارووپوی کۆمەڵ لێک هەڵدەوەشێنێ.

بۆ ئەوەی خەڵک رێکبخرێن یا دەبێ بڕواو متمانەمان پێبکەن، یادەبێ بتوانین فریویان دەین یا دەبێ لێمان بترسن و بە زەبری گۆپاڵ و سەرەنێزەو قامچی و چەک لە دەوری خۆمانیان رێکخەین. خەڵک مایەی ئەوەیان تێدایە بترسن. مایەی ئەوەیان تێدایە بە فریوبچن. سەرەڕای هەموو ئەوانە هیچ کارێکی گەورە نیە لە مێژوودا بێ بەشداریی بەرین و چالاکانەی مرۆڤەکان بە ئەنجام گەیشت بێ. ئێمە وەک بزووتنەوەیەکی خەباتگێر و میللی نەدەتوانین خەڵک بترسێنین، نە دەشتوانین خەڵک فریوبدەین. ئێمە یەک رێگامان لە پێشە. ئەویش ئەوەیە کە دەبێت بڕاو و متمانەی خەڵکی خۆمان وەستبێنین. بەبێ ئەوە بە هیچ کوێ ناگەین. بە خەتکردنی خەڵک بە زەبری سەرکوت و زەبروزەنگ و درۆو فریو هیچ ئاکامی نیە. نموونەی ئەو شێوە رێکخستنەمان زۆر دیوون کە ئەگەر کاتی هاتوە بەرگەی چرکە ساتێکیشیان نەگرتووە. هێمن دەڵێ کە گۆپاڵی خەڵک دەرهات لە خیزی ئیتر میری گەورە نامێنێ فیزی.

ئەوە کە دەلێێن ئێمە حیزبێکی بەرپرسین و سیاسەتێکی ئوسوڵیمان هەیە، بەو مانایەیە کە ئێمە لە سیاسەتدا چوارچێوەمان هەیە و لە هیچ هەلومەرجێکدا ئامادەنین و نابین پێ لە ئووسوڵەکانمان، لە نۆڕمەکانمان و لە پرنسیپەکانمان بنێین. حیزبی سیاسی بەوە نابێتە حیزبێکی جەماوەری و خەڵکی کە هەر ڕۆژەی بەهەوای زاری ئەم کەس و ئەو فیسارەکەس، سیاسەت و هەڵوێستەکانی بگۆڕێ. ئێمە بۆ خاتری دڵی هیچکەس، هیچ دەستەو تاقمێک ئامادەنین ئەسڵەکانی سیاسەتی حیزبی خۆمان بخەینە بن پێ. ئەگەر بۆ خاتری وەدەستهێنانی دڵی هەندێک کەس، یا چین و توێژێکی تایبەتی، ئەسڵەکانمان بخەینە لاوە، ئەو دەم سەرمایەیەکی گەورەترمان لە دەست دەچێ. کە ئەویش متمانەی میللەتەکەمانە. ئەو هێزە سیاسیانەی تێدەکۆشن بە فریوو ودرۆ بڕوای خەڵک وەدەست بخەن، تەنیا خۆیان فریودەدەن. ئەو حیزبی دێموکراتە بەو هەموو زەبرەوە کە وێی کەوتوە، ڕاست لەبەر ئەوە ماوەتەوە کە میللەت بڕاو و متمانەی پێدەکات.

پارێزگاری لە ئەسڵەکان، لە نۆرمەکان، لە پرنسیپەکان بەوە دەکرێ کە پێوانە بۆ ڕەفتار و کاروکردەوەی سیاسی دانێین و سەختگیربین لە گەڵ خۆمان و لەگەڵ یەکتر. کار دەگەڵ حەزرەتی عیسای مەسیح ناخۆش بووە، چونکە سەختگیر بووە. تەشکیلاتی حیزبی دێموکراتیش سەختگیرە. ئەو دیسپلینە تووندەی لە حیزبدا وەک حیزبێکی خەباتگێر هەیە، وێنەیەکە لەو سەختگیریە. ئەو ئەسڵانەی وەک سیمای دێموکرات دیاریمان کردوون و تێکۆشەرانی دێموکراتیان پێ دەناسرێنەوە، ئەو پێوانانەن کە بەسەر رەفتارو کار و کردەوەکانمان دا زاڵن. ئەو ئەسڵانە لە حیزبی ئێمەدا بوونەتە یاسایەکی گشتی. ئەوە ئەو ئەرکەمان دەخاتە سەرشان کە پێش هەموو شتێک بە چاوی رەخنەگرانەوە بروانینە خۆمان. چ وەک تاکی حیزبی و چ وەک حیزب زۆرمان پێویستی بەوەیە لە دەرەوەی خۆمانڕا بخرێێنە بەرچای ڕەخنەگرانە تا باشتر لەگەڵ زیادەڕۆیی و کەمووکوڕیەکانی خۆمان ئاشنابین.

ئێمە بە گشتی نوختەی بە هێزمان زۆرن و دەستیشمان بەتاڵ نیە و میللەتەکەشمان متمانەی پێمانە. هەر بۆیە پێویستە ئێستا کە مەیدانی چالاکیمان زۆر بەرین نیە تێکۆشین وەک تاکی حیزبی لەو مەحدوودیەتەکانی خۆمان فەزیلەت درووست کەین و حیزب و خۆمان بەرەو گەشەو تەکامولی زۆرتر بەرین. واتە دەبێ قبووڵ کەین کەمووکوڕیمان هەیە. گرنگترینی ئەو کەموو کوڕیە لاوازیە لە کاراکتەری ئێمەدا. کاراکتەر لە پێداگۆگی دا بە دوومانا دێت. یەکەم بە مانای تایبەتمەندیە خسوسیەکانی تاک لێک دەدرێتەوە. دووهەمیش بە مانای کۆنسیستێنت مانەر دێ. یانی ئەوە کە بناخەت هەبێ، چوارچێوەت هەبێ، دووربڕوانی، ستراتیژیک بیربکەیەوە، لەبەرانبەر هەڕەشە و وەسوەسەدا ڕاوەستی. کاراکتەر بەو مانایە بڵند فرێن دەگەڵ خۆی دێنێ. واتە باڵی فرێن بە بڵندانماندا پێدەبەخشێ. ئەوەش مەسونیەتمان لە بەرانبەر وەسوەسە و فریو دادەداتێ.

ئەزموونی خۆمان و خەڵکانی دی ئەوە دەردەخا کە لە هەرجێیەک لەبەرانبەر وەسوەسەو فریودا تووند راوەستاوین، بردوومانەتەوە. لە هەرجێیەک بەقەولێک سیاسەتمان بە خەرج داوە و زرنگیمان کردوە، تووشی ناکامی بووین. سیاسەت هەمووی مامەڵە نیە. ئامانجی سیاسەت خێری گشتیە. تاریخی حیزبی ئێمە نیشان دەدات لە هەرجێ یەک ڕاستودرووستی مەسەلەکانمان لە گەڵ میللەتی خۆمان باسکردوە، خەڵک وەک قەڵا لە پشتی حیزبی خۆیان ڕاوەستاون.

ئیبڕاهیم لاجانی

٣٠. ٠٣. ٢٠١٤

ئوسلۆ

 

  هەموو ئەو نۆروێژیانەی دەچنە کوردستان و دەگەرێنەوە باسی میوان نەوازی و سفرەی رەنگین و دڵئاواڵایی و گەرمی وسەمیمەتی خەڵکی کوردستان دەکەن.هاوینی ڕابردوو لە سیمنارێکدا کە وەزیری دەرەوەی ئەودەمی نۆرێژ بۆ کوردەکانی پێکهێنابوو، ئەو لایەنەی کولتوری کوردی دیسان باسی لێکرایەوە.چەندساڵ لەمەوبەریش لە گەل کاک فەرەیدون عەلیخانی لە ساندڤیکا لە سیمنارێکدا بەشداربوین

کە خانمێکی نۆروێژی باسی سەفەرەکەی خۆی بۆ کوردستان دەگێرایەوە، ئەویش سەروبنی قسەکانی هەر ئەو باسە بوو.ئێستا سرنجێک دەدەینە بایەخی کولتوری ئەو مەسەلەیە.

ئەوە کە خواردنی کوردی خۆش و بە تامە و سفرەی کوردان ڕەنگینە، دەگەرێتەوە بۆ سروشتی جوان و دەوڵەمەندی کوردستان و زەوقی سەلیمی کوردان و هونەری چێشلێنانی کوردی.لەوەش زیاتر لە مێنتاڵیتەی کوردیدا پێکەوە نانخواردن و لەسەر سفرە دانیشتن بایەخێکی فەرهەنگی و کولتوری و ئینسانی بەرزی هەیە.هەربۆیە ژەمەکانی ڕۆژانەو خواردنی گەرم لە ژیانی بنەماڵە کوردەکاندا گرنگیەکی زۆریان هەیە.ئەمن لەحزە هەرە خۆشەکانی ژیانم بەو لەحزانە دەزانم کە لە گەڵ دۆستان و ڕەفیقان و ئەندامانی بنەماڵە یا لە ماڵیخۆمان یا لە ماڵی جیران و دۆستان و ئاشنایان لەسەر سفرە دادەنیشم و خواردن دەخۆم و پڵاو دەکێشم.تامی خواردنە خۆشەکانی ڕۆژانی جەژنی دەورانی منداڵی خۆم قەت لەبیر ناچێت.

هەموو ئینسانەکان خواردن دەخۆن، بەڵام چ دەخۆن و چۆن دەخۆن لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ یەکی دیکە جیاوازە.واتە خواردن و چۆنیەتی خواردن جۆرێک ناسنامەی هاوبەش لە نێوان کۆمەڵە خەڵکێکدا درووستدەکات.بەڵام هەر لەوکاتەدا، جیوازیەکانیش دەردەخات "fischler 1998 ).

 لەوەش زیاتر هەندێک لێکۆلەری دیکە لەسەر ئەو بروایەن کە خواردن دەتوانێ ناسنامەو هەویەتی تایبەتی ئینسانەکانیش ڕوونکاتەوە "Lupton 1996"ئەو قسانە لەپێوەندی دەگەڵ خواردنی کوردی و میوانداریەتی کوردانیشدا هەر ڕاستن.ئاخر دەکرێ مانا لە خواردن سازکردن و و سفرەدانان و چۆنیەتی میوانداری و هەموو هەڵسوکەوتەکانی پێوەندیدار بەو مسەلەیەوە هەڵێنجین.هەموو ئەوانە بایەخی ئیتیکی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیان هەیە و مانای تایبەت دەبەخشن.

سفرەی کوردیش وەک خوانی هەر میللەتێکی دیکە قسان دەکات.من میوانی ماڵە عەرەب، ماڵە ئەفغانی، ئالبانی، بۆسنی، رووسی، سۆماڵی، ئتیوپی، تایلاندی، تورک، تاجیک ، مەراکشی بووم .دیتوومە چۆن لە رێگای سفرە و خوردنەکانیانەوە کۆمیونیکاشێۆنیان لە گەڵ کردووم.مەبەستم لەو قسەیە ئەوەیە کە سفرە و خوان پێشینەی کولتوری و کۆنتێکستی فەرهەنگی گەلان و ئینسانەکان دەردەخات.کۆنتێکستی فەرهەنگی ئێمەش برتتین لە جیهانبینی کوردی، نرخ و بایەخە کوردیەکان، پێرسپێکتیڤی کوردی، دونیابینی کوردی ، فەلسەفەی کوردی و نۆڕم و داب و نەریت و تڕەدیشونەکانی کۆمەڵگای کوردی، ڕوانگەی کوردی بۆ کات و زەمەن، بۆ خاک و نیشتیمان ، بۆدین و ئاین ، بۆ بنەمالە و هاوسێ و دەروجیران و غەریبەو کار و پێگەی کۆمەڵایەتی وهتد.خوانی کوردی لە موناسەبەتە جۆراوجۆرەکانیدا، ڕوانگەی کوردی لەسەر هەموو ئەو مەسەلانە ڕووندەکاتەوە.

کورد بە شیوەیەکی گشتی بە ئەدەبن.ڕێزی بەرانبەرەکەیان دەگرن.جوان و لەسەرەخۆ و بە حورمەتەوە سڵاو دەکەن.زۆرکەم وایە ڕاستەوخۆ بانگت بکەن یا ناوت بەرن، حەتمەن پێشگرێک رێزو حورمەت بگەیەنێ لە گەڵ ناوەکەت دەخەن.کاک حەسەن، مام ئەحمەد، دادە ئایشێ، خاڵە عەلی، خوشکە شەهلا، براژنە زین، پوورە بەس .ئەو ئەدەب و حورمەتە بە جۆرێکی دیکەش خۆی نیشاندەدا.ئەویش ئەوەیە کە کورد زۆر سەخی و دەستئاواڵا و ماڵ ئاوەدان و دەست و دڵبازە.ئەگەر مریشکێکی هەبێت پێی خۆشە لە گەڵ دۆست و ئازیزەکانی بیخوات.ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە کورد بایەخێکی زۆر بە پێوەندیە کۆمەڵایەتی و ئینسانیەکان دەدات و خواردن و سفرەش وەک ئامڕازێکی بە هیزکردن و پەرەپێدانی ئەو پێوەندیانە بەتایبەتی لە پێوەندی لەگەڵ دەرووجیران و دۆست و ئاشناو ئەندامانی بنەماڵە و خەلکانی دیکەدا بەکاردێنێ.دەعوەت و دەعوەتکاری، میوانداری و شەنشینی و نانپێکەوەخواردن لە کوردستان بەشێکی گرنگی ژیانی بنەماڵەکانە.بەڵام خواردن و خواردنەوە هەر بۆ ئەوەنیە سکتێرکەن، بۆ کوردان ئەو میوان و میوانداریە زۆتر بۆ ئەوەیە پێکەوەبن، قسان بکەن، ریفلیکشنیان پێکەوە هەبێت، گفتۆگۆ و باس و وتوێژ دەگەڵ یەک بکەن.حورمەت و رێز و موحیببەت بە یەکتر نیشان دەن.

 وەک پێشتر باسم کرد.خواردن و سفرە و خوانیش قسەدەکەن.بەڵام دەبێت لە قسە و کودەکانیان تێبگەین.تا مانا و چێژ پێکەوە وەرگرین.تام و جێژ ئەگەر لەگەڵ مانا و سەمیمیەت تێکەڵاو نەبێت، میوان خواردنەکەی لەسەرسنگی دەبێتە گرێ.لە خۆڕانیە کورد دەڵێ میوان ڕووی خۆشی دەوێ، نەک خواردنی بە لەززەت.ئاخر خواردن و چۆنیەتی ئامادەکردنی خواردنەکە و چۆنیەتی رازاندنەوەی سفرەو دانان و پێشکەشکردنی خواردنەکەو فەزای پێش چوونە سەر سفرەو ئەو قسانەی لە سەر سفرە پێکەوە دەیان کەین، ئەو ماوەی سەرفی خواردنەکەی دەکەین و چۆن سفرە کۆدەکەینەوە و دوای نان خواردن چ دەکەین و لە چ فەزایەکی دۆستانەو برایانەداین و چۆن سیگنالەکان بۆ یەکتر دەنێرین، هەموو بایەخی کولتوری خۆیان هەیەو پێکەوە بە دەستەجەمعی میواندارەیەکە پێک دەهێنن و مانا دەبەخشن.خوانی کوردان بە باشترین شێوە ئەو شتانە پێکەوە گرێدەدا.بۆیە ئەو نۆروێژیانەی دەچنە کوردستان کە دێنەوە ئارەزوو دەخوازن جارێکی دیکە بچنەوە کوردستان.لێرەش خواردنی جۆراوجۆر و خۆش هەیە، بەڵام میوانداریی سەمیمی و گەرم و ئامێزو باوەشی پڕ لە موحیببەت کەمە.ئە نۆرێژیانەی لە ماڵە کوردان لێرە میواندەبن، وەک لیزای هاوکارم پێیان خۆشە جارێکی دیکەش ئەو شانسەیان هەبێت ببنەوە میوانی کوردان.

خواردن و سفرە ڕازاندنەوە بەشێکی گرنگی ژیانی کۆمەڵایەتی ئێمەیە.سەردانی دۆست و خزم و ئاشنایان، جێبەجێکردنی فەریزە دینی و کۆمەڵایەتیەکان، ڕێوڕەسم و موناسەبەتە بنەماڵەییەکان، سەیران چوونەدەرەکان، هەرکامیان سفرەی موناسبی کۆنتێکستی خۆی لە گەڵە.

خوانی کوردی، سفرەی کوردی، میوانداری کوردی کۆکەرەوەیە.پێوەندیی سازدەکات.مرۆڤەکان لێک گرێدەدات.ئەوانەی پێکەوە لەسەر سفرە کۆدبنەوە باشتر لەگەڵ یەک دەناسێنێ.سۆسیالیسێرەیان دەکات، ئینسانبوونیان دەوڵەمەنتر و قوڵتر دەکاتەوە.ئاشنایەتی درووستدەکات.بەکورتی فەلسەفەی سفرەی کوردی بریتیە لە کۆکردنەوەی کەسەکان لە دەوری یەکتر، تا چاویان پێکبکەوێ، وەخت پێکەوە بەرنەسەر.یەکتر ببینن، قسان پێکەوە بکەن، یەکتر بەسەرکەنەوە، گوڵی موحیببەت و سەمیمیەت بگٶرنەوە."DaHL"فەرهەنگناسی بەناوبانگی نۆروێژی دەڵێ کولتوور بریتیە لەو کودانەی کە مرۆڤەکان وەک شەبەکەیەکی پان و بەرین لە ڕەمزو کۆدی جۆراوجۆر لە پشت سەری خۆیانەوە هەڵیان گرتووە و بەوانەوە دونیا دەبینن."Dahl 2001:57-60"کەواتە بۆ حاڵی بوون لە میوانداری و سەمیمیەتی کوردان و ئامێزی گەرمی کوردان دەبێت لە کودەکانی کولتوری کوردی تێبگەین.

سفرە لە کۆکردنەوەی کوردەکان بەدەوەری یەکتردا و وەک ئامڕازێک بۆ خوڵقاندنی هەستیی هاوپێوەندیی و هەویەتی هاوبەش دەور دەبینێ.کام بایەخی ئەخلاقی لە ژەمی کوردیدا هەیە؟ سفرەی کوردی کام نۆرمی ئیتیکی پەرەپێدەدا؟

کاتێک پێکەوە لە دەوری سفرەیەک دادەنیشین دوو دەستەواژە زەق دەبنەوە.پێوەندی و سیما، واتە ڕووخسار و موناسەبات، یا روو لەگەڵ پێکەوە بوون.

 پێوەندیەکانی نێوان ئەندامانی بنەماڵە، پێوەندی لە گەڵ دەرووجیران و هاوسێ و خزم و ئاشنا، ژن ومێرد، مندال و دایک و باوک.ئەو پێوەندیانە ئەرکی دوولایەنە دەخە سەر یەکتر.لایەنەکانی ئەو جۆرە پێوەندیانە ئەرکیان بەرانبەر یەک لەسەر شانە.بەڵام لە کردەوەدا ئەوە هەمیشە گەورەیە کە وەزیفەی ئەخلاقی زۆرتری بەرانبەر ئەو لایەنە لەسەر شانە کە دەکەوێتە پلەی خوارترەوە.هەمیشە وایە باوک وەزیفەی زۆرتری بەرانبەر منداڵەکانی لەسەر سەرشانە.ئەو موعادەلەیە لە دەورانی پیری دا پێچەوانە دەبێتەوە.

ئەو بایەخە ئەخلاقیەی لەو حاڵەتەدا پێک دێ ئەوەیە کە چاومان بەیەکترەوە بێ، موراعاتی یەکتربکەین.یانی ئەوجۆرە پێکەوەبوونە وامان لێدەکات بەرپرسایەتی ئەخلاقی بەرانبەر یەک هەستپێبکەین.پێوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لێرەوە سەرچاودەگرن و شەبەکەی کۆمەڵایەتی دەوروبەری مرۆڤ لێرەوە دەست پێدەکات.کەسانێک کە پێکەوە لەسەر سفرەیەک نان دەخۆن، جا ئەوە کەسانی سەر بەبنەماڵەیەک بن، یا دۆست و هاوڕێ ویا میوان، پێوەندیان لە نێواندا درووست دەبێ و لە ئاکامدا وەزیفەی ئەخلاقیشیان بەرانبەر یەک دەکەوێتە سەرشان.ئەوەش ئاشتی و برایەتی و جیرانەتی و خزمایەتی و هاوڕیەتیمان پەرەپێدەدا و ئینسانیەتمان دەوڵەمەنتر دەکات.بۆیەیە کورد هێندە بایەخ بە میوانداریەتی دەدا.ئێمە لەوڕێگایەوە دەمانەوێ برایەتی و سەمیمیتی خۆمان بۆ دەورووبەرمان بنێرین.

میوان لای کوردان ئازیزی خوایە.کەمیوان وەژوور دەکەوێت ، لەمالە کوردان دەبێتە جەژن.میوان جەژنی خانەخوێیە.چونکە کە میوان هات کورد دەرفەتی ئەوەی بۆ هەڵدەکەوێت، پێوەندیەکانی خۆی نوێکاتەوە، پەرەیان پێبدا و قوڵیان کاتەوە.جاری وایە دەرفەتی وا دەکڕن.دەڵێن خەزوورم دەچیتە دەرێ و دەگەڕێ دۆستێک پەیدا دەکات و لەگەڵ خۆی دێنێتەوە ماڵێ تا نانی دەگەڵ بخوات.لە ڕستۆڕانەکان زۆرجار کە دۆستێکیان دەبینن ، حیسابی ویش پەرداخت دەکەن.ئێمەی کورد ئەو جۆرە شانسانە دەقۆزینەوە تا موحیببەت و عیشق و برایەتی بە یەک نیشاندەین.ئەوە لەو شتانەیە کە پێوەندیە کۆمەڵایتیەکانی نێوانمان جوان و گەرم و پڕ عاتیفەدەکات.تەنانەت زیادەرۆێشی تێدا بکەین زەرەری نیە، چونکە ئینسانیەتمان دەوڵەمەند دەکات.

کاتێک پێکەوە لە دەوری سفرە دادەنیشین و چاومان پیک دەکەوێت، بەرانبەر و ڕووبەڕووی یەکتر دادەنیشین، بۆ یەکتر دەبینە ئاوێنە.کورد لەسەر سفرەی کە ڕووبەڕووی یەک دادەنیشن، هەستی وەفا بەرانبەر یەکتر لەخۆیاندا پێکدینن.بۆ یەکتر دەدرەوشێنەوە.

هەمیشە جێی میوان لە لای سەرێ یە، لە لای سەرەوەی دیوەخان و خوان و سفرەیە، وەک ڕەسوی نادری دەڵیێ قەدری لەسەر چاوانە.لە ماڵە کورداندا میوان دەستە نوێنێ خۆی هەیە، تەنانەت ژووری تایبەت بەخۆی هەیە.میوان دەبێت لە پێشدا خواردن بکێشێ، هەوەڵین چا لە پێش میوان دادەنرێت، میوان دیاریدەکات کام شەڕاب بخوڕیتەوە، جاری وایە میوان ئیشتیایانیش دەکات و لە پێشدا ڕادەسپێری چی بۆ درووست کەن.خانەخوێ هەمیشە ئاگای لەوەیە میوان بە کەیفی خۆی بخوات و شەرمێ نەکات.لەو ریگایەوە دەیەوێت وەفا و ڕیزی خۆی بۆ میوان نیشان بدات.مەبەست ئەوەیە کە خانەخوێ دڵنیا بێت کە میوان دەستی وە خواردنی پێویست ڕابگا.

باسی سیماو ڕووخسارمان کرد.کەسێک کە دەیەوێت ، پێوەندیەکانی بەرین و قوڵکاتەوە دەبێ موراعاتی سیماو ڕووخساری کەسانی دیکە بکات، نە بەقسە و نە بە رەمزو هێماو نە بە کردەوە نابێت، خەڵک رووشکێن بکات.لە فەلسەفەی ئەخلاقدا جێگایەکی زۆر بەوە دەدرێت.نەک هەر گرنگە ڕووخسار و سیمای کەس نەڕووشێنین و کەس ڕووشکێن نەکەین، بەڵکو میوانداری و کۆبونەوە لەسەر سفرە دەرفەتیکی باشە تا سیما و رووخساری یەکتر بە هێز و جوان و بەرز و بەرێزبکەین.ئەوە کە وەپێش میوان ناکەوم، لەسەرەوەی سفرەی دادەنێین، خواردنی بۆ دەکێشین و چای لە پێش دادەنێێن و خزمەتی دەکەین، ئەوە ئەو بەها پێدان و رێزلێنان و پرستیژپێدانەیە بە میوان کە بە جەوهەری فەلسەفەی ئەخلاقی هەلسان و دانیشتنی ڕۆژانەو سایکۆلۆژی ژیانی کۆمەڵایەتی بە حیساب دێت.ئەوەی پێشتر وتم ببینە ئاوێنە بۆ یەکتر.ئەوە بەوسەری موعادەلەکەشدا هەر ڕاستە.کاتێک دۆستێکم سەردانم دەکات و میوانم دەبێت و دیتەماڵمان، ئابروو و پرستیژیم دەداتێ و کورد وتەنی گەورەم دەکات.لەوەش زیاتر ئەو بەسەرکردنەوەی وی هانمدەدات بەرپرسایەتی زۆرتر بەرانبەر خۆم و دەوروبەرم وەئەستۆبگرم و گەورەیی زیاتر لەخۆمدا پەروەردەکەم و ئینسانەتیخۆم دەوڵەمەند کەم.بۆیەیە میوان لای کورد عەزیزە و هاتنی دەبێتە جەژن.کوردان میوانداری و پێکەوە لەسەر سفرە دەکەنە ئاوێنە تا سیمای میوان لە لای خۆیان لە ئاوێنەی خۆیانەوە بە میوان نیشان دەن و لەولاشەوە سیمای خۆشیان لەو پێوەندیانەدا تەماشاکەن کە لە گەڵ میوان و دۆست و ئاشنایان درووستیان کردوون.

لای کوردان سفرە دەبێت گەرم و ڕەنگاورەنگ بێ، خواردنەکان خۆش و بەتام بن و کابانەتی خانمی ماڵ و پێگەی وی و پرستیژی وی نیشان بدەن.لای ئێمەی کورد خواردنی گەرم زۆری بایەخ پیدەدرێ.پڵاوی جۆراوجۆر،خواردنی برژاو و کوڵاو، دۆڵمەی تێکەڵاو، کفتە، خۆرشت، سوپ، سەوزە و میوە و شەراب و ئەموو ئەوانە لە میوانیدا لە پەنایەک دەچنرێن.دانان و رێکخستنیان لە پەنایەک ئەویش بۆخۆی هونەرێکە.

واتە سفرەی کوردی وەک سروشتی کوردسات رەنگاوڕەنگ و میکسە.زیندوە و قسان دەکات.سیگناڵان دەنیرێ.بۆنی پڵاوی ماڵە کوردان خەڵکی دی مەستدەکات.دەڵین هەرچی بۆ لەش باش بێت دەرمانە.کورد خواردن وەک دەرمانیش بەکاردێنی.کورد کە نەخۆش دەبێ، بەکەیفی خۆی ئیشتیایان دەکات و قەت بێدڵیشی ناکرێت.ئەگەر خواردن چارەسازنەبوو جا ئەو دەم نۆرەی دەرمان خواردن دێت.

کورد تێدەکۆشێ لە هەر دەرفەتێک کەڵک وەرگرێ تا پێکەوە نان بخۆن، شایی و زەماوەند، جەژنی لە دایک بوون، میوانی، جەژنە میللی و ئایینیەکان، خەنەبەندان، مارەبڕین، منداڵبوون، ناونان لە منداڵ، تەواوکردنی خوێندن و سەیران و چونەدەر.هەوڵین دوعای کورد ئەوەیە کە خوایە ڕزقمان زیادکەی.وڵات پڕ خێروبێرکەی.ڕەحمەتت ببارێنی.

میوانداری کوردان پێوەندیسازە و ڕەنگدانەوەی جیهانبینی کوردیە.هەربۆیەشە چۆن ئەفریقایی بە سەما ناسراوە، کوردیش ئاوا بە میوانداری بە ناوبانگە.با ئەو تایبەتمەندیە ئینسانی و جوانەی میللەتەکەمان پەرەپێبدەین و بیکەینە جیهانی.

ئیبڕاهیم لاجانی

IBRAHIM SALEHRAD

24.01.2014

 

 

Go to top