We have 198 guests and no members online

ئەردەڵان هەڵەبجەیی

لە 18 ی مانگی نۆڤێمبەری ساڵی پاردا، سەدساڵ بەسەر کۆچی دوایی نووسەر و بیرمەندی فەرەنسی ( مارسێل بروست) تێپەڕی.لەهەمانکاتیشدا ، هەر لەم رۆژەشدا یەکەمین ڕۆمانی برۆست چاپبووە کە ناوی( لە نزیکی ماڵی سوان).بەم بۆنەیەوە ڕۆژنامەی فیگارۆی فەرەنسی ، پرۆژەی چاپکردنی هەموو کارەکانی ئەم نووسەرە دەگرنە ئەستۆ ، بەتایبەتی رۆمانە نەمرەکەی ( گەڕان بەدوای زەمەنێکی وونبودا.)، ئەم پرۆژەیەش وەکو ڕێزلێنانێک وایە بۆ مێژووی ئەدەبی تایبەتی ئەم نووسەرە.

( ماوەیەکی زۆرە، شەوان زوو دەنوستم ) بەم ڕستیە برۆست رۆمانی ( لەنزیکی ماڵی سوان)  دەستپێدەکات، کەلەساڵی 1913 نووسیویەتی.ئەمەش  بەناوبانگترین ڕستەی ئەدەبی فەرەنسییە، کە رۆمان دەستیپێبکات، هەروەک فەیلەسووفی فەرەنسی بۆل ریکۆ دەڵێت: ( پێشەکیەکی ئێجگار جوانە، چونکە گوزارشت لە رۆمانووسێکی بێگەرد دەکات .)

هەر لەیەکەم ڕستەوە کەسی گێڕەرەوەر قسە بۆ کەسێکی دیاریکراو ناکات، بەڵام ئاماژەیەک بە پەیوەندی نێوان ڕابردوو و ئێستا دەکات، بەم شێوەیە‌ش ، برۆست  نرخ و بەهایەکی  گرینگ بۆ هەر ووشەیەک و پەرەگرافێک دادەنێت کە لە رۆمانەکانیدا  دەینووسێت، بۆئەوەی  سیمایەکی مۆدێرنی گەورە بداتە رۆمانەکانی کە پێشتر شتی وا نەنووسراوە.

برۆست لە دەی مانگی تەموزی ساڵی 1871 لەدایکبووە، هەر لەمنداڵییەوە تەندروستییەکی لاواز و خراپی هەبوو، ئەو لەتەمەنی نۆ ساڵیدا ، یەکەمجار تووشی نەخۆشی " ڕەبوو" دەبێت  و سییەکانی لاواز دەبن ، کەئەمەش وایلێدەکات لە زۆر شت دووربکەوێتەوەو تەنها لە ژوورەکەیدا بمێنێتەوەو خەریکی نووسین بێت، بەڵام برۆست تەسلیمی ئەم نەخۆشیەو لاوازیی جەستەییەی نابێت، بەڵكە ئەم لاوازیەی دەکاتە سیمایەکی بەهێزی خۆی ، ئەو حەساسیەتە بە‌هێزەی خۆی بەکاردەهێنێت، بۆ ئەوەی لە کاتی نووسینی رۆماندا ، بە بلیمەترین شێوە رۆمان بنووسێت.

 برۆست منداڵێکی چکۆلانە ولاوازبوو، لە منداڵەکانی تر جیاواز تربوو بەتایبەتی لە ڕۆبیری برا بچووکی، لەهەمانکاتیشدا ئەو پەیوەندییەکی ئێجگار تایبەتمەندی لەگەڵ " جانی" دایکیدا هەبوو، لەبەرئەوە مردنی دایکی لە 26 سێپتەمبەری 1905، ناخۆشترین کاتی ژیانی برۆست بووە.

لە 30 ئەپریلی 1894 برۆست دەچێتە ناو ژیانی پاریسیەوەو لەوێندەر دەژی.لەمبارەیە ( ئیرینا دی شیکۆف) لە کتێبی ( ڕۆژانی دوانزە ) دا، باسی ئەو کاتەی برۆست دەکات، تێیدا باس لە پەیوەندی برۆست بە ( کۆنت رۆبیر دی مۆنتسکیۆ) دەکات ، کەپاشتر  ئەم کەسایەتییە ئیلهامێکی باشی پێدەبەخشێت ، بۆ ئەوەی تراژیدترین کەسایەتی ناو رۆمانی ( گەڕان بە دوای زەمەنێکی ووندبوودا) دروستبکات.لە ساڵانی پاشتر ، برۆست بەهەمانشێوەی ( لامارتین و بۆدلێر) دەستدەکات بە کۆمەڵێک گەشت و بینینی چەندین کەسایەتی هەمەجۆر لە شارەکانی (  ڤینیسیا و کابورگ)

لە هەژدەی نۆفێمبەری ساڵی 1913 دا، یەکەمین کاری گەورەی  بەناوی ( لە نزیک ماڵی سوان) چاپدەکرێت.لەناو ئەو پرۆژانەی کە فیگارۆ بەدەستیەوەیەتی دووبارە چاپکردنەوەی ( گەڕان بە دوای زەمەنێکی  وونبدودا، لێدانەکانی دڵ) .لەپەنائەمەشدا  کتێبێکش چاپدەکرێت کە تێیدا ڕاڤەی هزرەکانی ئەم رۆمانووسە و شیوازی نووسینەکەی  دەکات.هەروەها کتێبێکی نوسەر ( لماتیلدا بریزیە ) چاپدەکرێت، کە تێیدا باس لە کارەکان و ژیاننامەی  برۆست دەکات، کە ئەمەش وەکو کلیلێک وادەبێت بۆ ئەوەی یارمەتی خوێنەر بدات تاوەکو لە  برۆست بگات و هەروەها  تێگەیشتنێکی قووڵتری بداتێ ، تاوەکو بەباشی  لە کارەکانی بگات.

برۆست رەخنەگر و وەرگێر و بیرمەندێکی کۆمەڵایەتی بوو، رۆمانەکەی ( گەڕان بەدوای زەمەنێکی وونبودا) ، بەیەکێک لە بەناوبانگترین کاری ئەدەبی فەرەنسی دێتە ژماردن.ئەم رۆمانە لە حەوت بەش پێکدێت، کەلەساڵانی ( 1913 تا 1927) نووسیویەتی .

برۆست لە خێزانێکی دەوڵەمەند بووە، یاسا و ئەدەبی خوێندووە، پاشان لە رۆژنامەکانی پاریسدا ووتاری نووسیوە، هەروەها کۆمەڵێک چیرۆکیشی نووسیوە لەوانە ( خۆشی و رۆژگار) کەلە ساڵی 1896 نووسیویەتی ، هەروەها  چیرۆکی ( جان سانتۆی) ، کەپاشتر درێژەیدا بە کەسایەتییەکانی ئەم چیرۆکە لە رۆمانی ( گەڕان بە دوای زەمەنێکی وونبودا)

ئەو ژیانێکی کۆمەڵایەتی زۆرخۆشگوزەران ژیا، بەڵام لە خەڵكی دووردەکەوتەوە، ئەویش بەهۆی خراپی باری تەندروستیەوە.بەشی یەکەمی رۆمانی ( لەنزیک ماڵی سوان) بڵاوکردەوە، بەڵام سەرەتا نەبووە جێگەی بایەخی خەڵكی.پاشان دەزگای چاپی " گالیمار"  ڕازیبوو کە هەموو بەشەکانی رۆمانەکە بڵاوبکاتەوە، بە‌تایبەتی پاش ئەوەی پێداچوونەوەی بۆ بەشی ( لەژێر سایەی کچانی گوڵینەوە)  رۆمانەکە کرا.پاش ئەوە خەڵاتی کۆنکوردی ئەدەبی وەرگرت..پاش ساڵی 1919 ، دەستیکرد بە تەواوکردنی بەشەکانی تری ئەم رۆمانەی کەلە چەندین بەش پێکدێت، هەرچەندە  لەوکاتەدا  ڕەوشی تەندروستی زۆر خراپ بوو، کە ووردە روودە هەنگاوی بەرەو مەرگ دەنا و ، پاش سێ ساڵ کۆچی دوایکرد.

سەرچاوە: ڕۆژنامەی المدی

 

وەکو عاشقێکی بەردەوامی ئەدەبی رووسی، هەتا ئەدەبی رووسیم لەبەردەستدا بێت، شتی تر ناخوێنمەوە، ، ئەو جێژە گەورەیەی لەم ئەدەبەدا دەیبنم، لەهیچ ئەدەبێکی تردا نایبینم.

لەناو ئەدەبی رووسیدا، ئێمە کۆمەڵێک ناومان لەیادە" دۆستۆیڤسکی، تۆڵستۆی، چیخۆف"، هەموو کارو بەرهەمەکانی ئەم کەڵە نووسەرانەمان خوێندۆتەوەو لەسەرمان نووسیوە. لێ ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئێمە یەکێک لە نووسەرە پڕ بایەخ و گەورەکانی رووسی باش ناناسین، ئەویش " ئیڤان تۆرجنێف". کەئەمیش لەڕووی پایەی ئەدەبییەوە، هیچی لە " تۆڵستۆی و دۆستۆیڤسکی " کەمتر نییە.

Iwan Sergejewitsch Turgenew لە 9 نۆڤێمبەری 1818 دا لەدایکبووەو لە 3 سێپتەمبەری 1883 دا لە پاریس کۆچی دواییکردووە. تۆرجنێڤ لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی رووسی لەدایکبووە. بە یەکێک لە پێشەواکانی ئەدەبی " ریالیزم، واقعی" رووسی دێتە ژماردن. ئەو لە بواری " شیعر و چیرۆک، ڕۆمان" دا، بەرهەمگەلێکی زۆری هەیە. یەکەمین کۆمەڵە شیعری لە ساڵی 1838 بڵاودەکەتەوەو ساڵی 1844 یەکەمین نۆڤلێتی بەناوی " ئەندرێ کۆلۆسۆڤ" بڵاو کردۆتەوە.

تۆرجنێڤ ماوەیەکی زۆر لە دەرەوەی رووسیا ژیاوە بەتایبەتی " ئەڵمانیا و فەرەنسا"، کاریگەری فکر و ئەدەبی ئوروپی بەتایبەتی " فەرەنسی و ئەڵمانی" بەسەریەوە دیاربووە، لەپێش هەمووشیانەوە " گۆتە، بۆدلێر" لە ڕووی فەلسەفیشەوە زۆر هۆگری هزری " شۆپنهاوەر" بووە.

ساڵی 1862 ڕۆمانی " باوکان و کوڕەکان" دەنووسێت، کەبەیەکێک لە رۆمانە مەزنەکانی سەدەی نۆزدە دێتە ژماردن. نۆڤلێتی " یەکەمین عەشق" لە ساڵی 1860 دا نووسیویەتی، ئەمەش بە یەکێک لە نۆڤلێتە جوانەکانی ئەم کەڵە نووسەرە دێتە ژماردن.

یەکەمین عەشق/

هەمیشە یەکەمین عەشق وەکو سێبەرێک وایە، هەتا کۆتایی ژیانی ئەو کەسە لەگەڵیدا دەمێنێتەوە. ئەو خۆشی و ناخۆشیەی کە مرۆڤ لەیەکەمین عەشقیدا دەیبینێت، لە هیچ شتێکی تردا نایبینێت. تۆرجنێڤیش، زۆر ئوستازانە توانیویەتی وەسفی ئەم حاڵەتە سەیروسەمەرەی مرۆڤمان بۆ بکات.

شەوێک کۆمەڵێک برادەر کۆدەبنەوە، پاش بەسەربردنی شەوێکی خۆش، گەمەیەکی سەیر دەکەن، دەبێت هەرکەسەو باس لە یەکەمین عەشقی خۆی بۆ برادەرانی تری بکات. " ڤلادیمیر پترۆڤیچ"، بە پێچەوانەی برادەرانی تریەوە، خاوەنی چیرۆکێکی سەیری یەکەمین عەشقە.

لەزاری ڤلادیمیرەوە، نووسەر ووردە ووردە تەزووی نۆڤلێتەکەی دەکاتەوە، واتە بە شێوەی "فلاشباگ" گێڕەوەر نۆڤلێتەکە دەگێڕێتەوە. ڤلادیمیر لەتەمەنی شانزە ساڵیدا تووشی داوی عەشقی " زینائیدا ئەلیکساندرۆڤا" ی کچە دراوسێیان دەبێت. دایکی هەمیشە بە " کچە سەرکێشەکە" وەسفی دەکات و ڕقی لە خۆیی و خێزانەکەیان دەبێت.

لەڕاستیشدا زینائیدا کچێکی سەرکێشە، لە یەک کاتتدا کۆمەڵێک مەعشوقی لە خۆی کۆکردۆتەوەو پێیان ڕادەبوێرێت. ( گراف، مالۆفسکی نەجیبزادە، دکتۆر لۆشین، مایدانفی شاعیر، مولازمی خانەنشین نێرمانسکی، مولازم بلۆزۆرف. ) هەموو ئەمانەو ڤلادیمیریش، عاشقی زینائیدان. هەریەکەیان دەیەوێت دڵی زینائیدا بۆ لای خۆی ڕابکێشێت و لە دەستی ئەوانی تری بدزێت.

ڤلادیمیر بەمشێوەیە وەسفی مەعشوقەکەی دەکات: ( من تاکە عاشقی ئەو نەبووم، بەڵكو هەموو ئەو گەنجانەی هاتۆچۆی ئەو ماڵەیان دەکرد عاشقی ئەو بوون، ئەو هەموانی دەست بەستراو لەبەر پێی خۆیدا دەهێشتەوە. حەزی لێبوو ئومێدەواری و ترسی ئەوان بوروژێنێ و بە ئارەزووی خۆی پێیان ڕابوێری . ئەمەیشی ناو دەنا "پێکداکێشانی خەڵكی" تەنانەت ئەوان بیریان لە بەرەڤانیش نەدەکردەوە و بەحەزەوە پەێڕەویان لێدەکرد. لاپەڕە48)

بەڵام زینائیدا حەز لەم پیاوانە ناکات و بەڵکە دڵی دەداتە دەستی باوکی ڤلادیمیر، پاش ماوەیەک دایکی بەم مەسەلەیە دەزانێت و ماڵیان دەگوازنەوە بۆ مۆسکۆ، بەڵام باوکی هەر بە نهێنی پەیوەندی بە زیانئیدا دەمێنتتەوەو ڕۆژێکیان ڤلادیمیریش بە چاوی خۆی ژوانی باوکی و مەعشوقەکەی دەبینێت. بەڵام پاش شەش مانگ باوکی دەمرێت و لە کۆتایدا زینائیدا شوو بە کوڕێکی ئەرستۆکراتی دەکات و لە کاتی منداڵبوونی، کۆچی دواییدەکات. بەمشێوەیەش کۆتایی بە چیرۆکەکە دەهێنرێت.

عەشق لە نێوان ئازار و خۆشیدا/

تۆرجنێڤ زۆر بە لێهاتوویەوە توانیویەتی وەسفی حاڵەتی عەشقمان بۆ بکات، بەتایبەتی یەکەمین عەشق. تاوەکو ئێستا هیچ دەقێکی ئەدەبی وام بەرچاو نەکەوتووە، کەبەو شێوە جوانە وەسفی حالەتی یەکەمین عەشق و ئەڤینداری بکات.

( ئاگری دڵم دەیسووتاندم . . لەلایەکیترەوە نەمدەویست بزانم ئەمە چ ئاگرێکە ئاوها من دەسووتێنێ، ئەم سووتانە بۆ من چێژبەخش بوو، ڕادەستی ئەم کاریگەرییە بووم، خۆم دەخەڵەتاند، یادەوەری ڕابردووم بیری خۆم نەدەهێنایەوە، نەمدەویست بیر لە داهاتوو بکەمەوە. . لاپەڕە99)

لێرەدا نووسەر باس لەو حاڵەتە تایبەتییە دەکات کە عەشق دەیخوڵقێنێت، لەلایەکەوە جێژبەخشە، لە لایەکی تریشەوە ئازاربەخشە. سەیر لەوەدایە هەمووکاتێک مەعشوق هەست بەو ئازارەش دەکات کە ڕۆژانە دەیسووتێنێت، بەڵام لەم کارەشی بەردەوام دەبێت و ناتوانێت دەستبەرداری مەعشوقەکەی بێت.

( زینائیدا ئەلیکساندرۆڤا باوەڕ بکە، هەر کارێک بکەیت، بەهەر ئەندازەیەک ئازاری من بدەیت، تا کۆتایی ژیان تۆم خۆشدەوێت و ئەڤینداری تۆ دەبم . لاپەڕە104)

 

پرسی ئازادی /

هەروەک پێشتریش ئاماژەمان پێدا، کە تۆرجنێڤ زۆر لە ژێرکارگەری هزری فەیلەسووفی ئەڵمانی " شۆپنهاوەر" دابووە. لەم نۆڤلێتەدا لە دیالۆگێکی کورتی نێوان ڤلادیمیر و باوکی، باس لە پرسی ئازادی دەکەن.

(_ئازادی؟ ئایا دەزانی کە چ شتێک دەتوانێ ئازادی بداتە مرۆڤ؟

_چ شتێک؟

_ویست. ویستی خۆت، هێزێک دەداتە تۆ کە لە ئازادی باشترە. فێری ویستن بە، پاشان ئازاد دەبیت و فەرمانڕەوایی دەکەیت. ل44 )

واتە ئازادی بوون لە ویست و ئیرادەی مرۆڤەکاندا دەبینێتەوە، ئەمەش لەهەمان هزری فەیلەسووفی ئەڵمانی " نیتچە" ەوە نزیکە، ئاخر ئەویش هەموو کاتێک داوای " دەسەڵاتی ئیرادەی مرۆڤ"ی دەکرد. واتە ئیرادەی مرۆڤ ببێتە تاکە دەسەڵات و بڕیاردەری مرۆڤ.

پێش کۆتایی/

مەرج نییە نووسەر لەڕێگای نووسینی کتێبێکی قەبارە گەورەوە بتوانێت، پەیامێکی گەورە بگەیەنێت، بەڵکە دەتوانێت لە ڕێگەی نۆڤلێتێکی کورتەوە، گەورەترین پەیامی خۆی بگەیەنێت، باشترین نموونەش، ئەم نۆڤلێتە جوان و کورتەی تۆرجنێڤە.

لە خوێندنەوەی ئەم نۆڤلێتەدا، چیرۆکەکانی عەشق و ئێرەیی و ئازادی و ناخۆشیەکانی ژیانمان بۆ دەردەکەوێت، لەهەمانکاتیشدا بەو پەڕی ڕاستگۆیانەوە، تۆرجنێڤ توانیویەتی وێنەیەکی کۆمەڵگەی رووسیمان پێ پیشان بدات.

هەربۆیە لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشیەکی گەرم لەبرا و هاورێی هێژامان، کاک جەبار سابیر بکەین، کە ئەرکی وەرگێرانی ئەم دەقە جوانە ئەدەبییەی کێشاوە، بە دڵنیاییەوە ئەمەش یەکێکە لە کارە جوانەکانی ئەم وەرگێرە بەڕێزە.

 

سەرچاوە:

ئیڤان تۆرگنێڤ. یەکەمین عەشق. وەرگێڕانی. جەبار سابیر. لە چاپکراوەکانی یانەی قەڵەم. چاپی یەکەم، 2014، سلێمانی.

 

Go to top