We have 53 guests and no members online

ئارام ڕەفعەت

 

 

 

لە بەشی یەکەمدا پەیوەست نەبونی دەڤەری زەرد بە ناڕەزایەتیەکانی ١٧ی شوباتەوەوەک ئاماژەیەک بۆ ئاوێزان نەبونی دەڤەری کەسک و زەردو نەوتیش بەیەکێک لەهۆکارەکانی ئەو ئازان نەبونەش لێکدرایەوە.باس لەوەش کرا بۆ تێگەیشتن لەکاریگەری نەوت لەئاوێزاننەبونی دوو دەڤەدەرەکە پێویستە رۆڵی نەوت لەدوو ئاستدا شرۆڤە بکرێت: یەکەم؛ ئایا لەدوای راپەڕینەوە پارتی لە داهاتی نەوتدا لەیەکێتی سودمەندتر بوە؟ دوەم؛ ئایا ئەو ناهاوسەنگیە چ کاریگەریەکی لەسەر لێکترازانی دەڤەری زەردو سەوز داناوە؟ لە ئاستی یەکەمدا ئەزمونی هەرێم بۆ دوو قۆناغ دابەشکرا: قۆناغی پێش‌و دوای ٢٠٠٣. لەقۆناغی یەکەمدا پارتی لەداهاتی نەوتدا لەم سێ بوارەدا لە یەکێتی سودمەندتر بوە: کۆنترۆڵکردنی دەروازەی ئیبراهیم خەلیل؛ هەناردەکردنی ٢٥٠٠٠ بەرمیل نەوتی عێراق بۆ تورکیا؛ پشکی زیاتری پارتی لە بەرنامەی نەوت بەرامبەر خۆراک (نبخ). سەرەنجام، پێش ٢٠٠٣ ناهاوسەنگیەک لە نێوان ئیمکاناتی دارایی پارتی‌و یەکێتیدا دروست دەبێت. لەم گۆشەیەدا قۆناغی دوەم‌و ئاڕاستەی ناهاوسەنگیەکان لە دوای ٢٠٠٣ شرۆڤە دەکەین.
لەم قۆناغەدا، ناهاوسەنگی نێوان پارتی و یەکێتی لە مەسەلەی قۆرخکردنی داهاتی نەوتدا بەسێ ئاڕاستەدا فراوانتر دەبێت.

یەکەم؛ سەرچاوەی بودجەی هەرێم لە(نبخ)ەوە دەگۆڕێت بۆ پشکی ١٧%ی بودجەی عێراق. لە ٢٠٠٨ بەدواوە، پشکی هەرێم لەبودجەی عێراقدا بەردەوام لەنێوان ٨ بۆ ١١ ملیار دۆلار بوە. واتە، بودجەی دوای ٢٠٠٣ی هەرێم چەند قاتی بودجەی پێش ٢٠٠٣ بوە. بۆ نمونە، لە ٢٠٠٢دا پشکی هەرێم لە(نبخ)دا ملیارو نیوێک بوو، لە ٢٠١٢دا ئەم بڕە بوو بە ١١ ملیار (٧ جار زیاتر). لەم قۆناغەدا، یەکێتی دەبێتە شەریکە بچکۆلەو پاشکۆی پارتی‌و ئیدارەکردنی بودجەی هەرێم دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی پارتی‌و ئەم حزبە دەبێتە سودمەندی سەرەکی ئاڵوگۆڕی (نبخ) بۆ پشکی ١٧%ی بودجەی عێراق.

دوەم؛ لەم قۆناغەدا هەرێم‌و عێراق دەبنە گەورەترین هاوبەشی بازرگانی تورکیاو داهاتی دەروازەی ئیبرایم خەلیل وەک تاکە دەروازەی نێوان عێراق‌و تورکیا چەند قات زیاددەکات‌. بازرگانی تورکیا لەگەڵ عێراقدا لە ساڵی ٢٠١٢ بە ١١ ملیار دەخەمڵێنرێت و پشکی هەرێم لەو بازرگانیە ٧٠% (٧، ٧ ملیار دۆلارە). لەبەرئەوەی ئەم تاکە دەروازەیەی نێوان عێراق‌و هەرێمە لەگەڵ تورکیا لەلایەن پارتیەوە ئیدارە دەکرێت، سەرەنجام پارتی سودمەندی سەرەکی ئەم بازرگانیە قەبەیەی نێوان دوو وڵاتەکەیەو سەرەنجام داهاتێکی گەورە دەچێتە ژێر دەستی ئەو حزبە.

سێیەم؛ مەسەلەی بە قاچاغبردنی نەوت لەدوای ٢٠٠٣ فۆڕمێکی تر وەردەگرێت. پارتی لەبری نێوانگیری عێراق و تورکیا، راستەوخۆ سود لە هەناردەکردنی نەوتی هەرێم وەردەگرێت. لەنێوان ساڵەکانی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٣ زیاتر لە ٤٣ کۆنتراکتی نەوتی لە گەڵ ٣٠ کۆمپانیای سەر بە ١٧ وڵاتدا واژۆکراوە.

بۆ هەر یەکێک لەو کۆنتراکتانە بڕێکی زۆر شیرینی وەرگیراوە. بڕی ئەو داهاتەی کە لەدەرهێنان‌و فرۆشتنی نەوتی هەرێم دەستدەکەوێت هیچی وای کەمتر نیە لەو بڕە بودجەیەی کە لەعێراقەوە دێتە هەرێم. بۆ نمونە، بەغدا بڕی فرۆشی نەوتی هەرێم لەساڵی ٢٠١١دا بە ٨، ٥ ملیار دۆلار دەخەمڵێنێت‌، کە نزیکەی ٦ ملیاری نەگەڕاوەتەوە خەزێنەکانی بەغدا. ئەم مەزەندەیە بۆ ساڵەکانی تریش راستە. جگەلەوە، لەهەرێمدا نزیکەی ٢٠٠ پاڵاوگەی نەوت هەیەو بەشێکی زۆری سوتەمەنی هەرێم دابین دەکەن‌. وەک دەزانرێت، لەلایەکەوە، ٩٥%ی بودجەی هەرێم لە بەغداوە دێت‌و لەلایەکی تریشەوە، روداوەکانی دوو مانگی رابردوو سەلماندنی کە بانقەکانی هەرێم لەپارە خاڵین. واتە، هیچ یەکێک لە داهاتی شیرینی گرێبەستەکان‌، فرۆشتنی نەوت‌و پاڵاوگەکان ناچێتە خەزێنەی حکومەتی هەرێم‌و دەچێتە خەزێنەی حزبەکان.

بەڵام لەچەند ساڵی رابردودا نەوت چەقی ململانێی نێوان یەکێتی‌و پارتی بوە. یەکێتی بەئاشکراو لەبەرزترین ئاستدا (لەوانەش کۆسرەت رەسوڵ‌و ئەرسەلان بایز) ناڕەزایەتی بەرامبەر سیاسەتی نەوتی پارتی‌و قۆرخکردنی سامانی نەوت لەلایەن پارتیەوە دەربڕیوە. ئەمەش واتە یان یەکێتی هیچ سودمەند نیە لەداهاتی نەوت، یان شەریکە بچکۆلەیەو پشکەکەی زۆر لە پشکی پارتی کەمترە.

بەکورتی، پارتی سەرەکیترین سودمەندی داهاتی نەوتە لەهەرێم‌‌و ئەمەش ناهاوسەنگیەکی بەرچاوی لەداهاتی ئەو حزبە بەبەراورد لەگەڵ سەرجەم حزبەکانی کوردستان دروستکردوە.

 

 

 

 قۆناغی یەکەمی دابڕان

 لە ١٧ی شوباتدا لەپاڵ زەقبونەوەی قەیرانی سیستمی حوکمڕانی‌و ناکارایی سیستمی داد لەکوردستان‌و بەنیشتیمانی نەبونی هێزە چەکدارەکاندا، قەیرانی ئاوێزان نەبونی دانیشتوانی دەڤەری زەردو سەوز دەرکەوتنیان وەک دوو جڤاکی لێکترازاو زەقتربۆوە. دابڕانەکە بەئاشکرا لە دەرنەچوونی شەپۆلی ناڕەزایەتیەکان لەسنوری سلێمانی‌و پەیوەستنەبونی هەولێرو بادینان بەجوڵانەوە ناڕەزایەتیەکەوە دەرکەوت.

هۆکاری ئەم ئاوێزان نەبونە نەتەنها جیاوازی ئایدیۆلۆژی نێوان یەکێتی و پارتی‌و جیاوازی کەلتوری‌و فەرهەنگی دوو دەڤەرەکەیە (وەک زۆر کەس گرەوی لەسەردەکەن). نەوت یەکێک لەو هۆکارەکانەیە کە کاریگەریەکی ریشەیی‌و بەرچاوی هەیە لەسەر لێکترازانەکە. بۆ تێگەیشتن لەکاریگەری نەوت پێویستە دوو شت ساغ بکرێتەوە: یەکەم ئایا بڕی داهاتی نەوت لەدەڤەرەکانی ژێر قەڵەمڕەوی پارتی زیاتر بوە لەدەڤەرەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی؟ دوەم ئایا ئەو ناهاوسەنگیە چۆن بۆتەهۆی لێکترازانەکە؟ بارودۆخی هەرێمی کوردستان لەڕوی کاریگەری نەوت و ناهاوسەنگی نێوان یەکێتی و پارتی بەدوو قۆناغدا تێپەڕیوە: پێش و دوای ٢٠٠٣. ئەم هەڵقەیە تایبەتە بەقۆناغی یەکەم.

پێش هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆو دابەشبونی هەرێم بۆ دوو ئیدارە، نە نەوت سەرچاوەی داهاتی هەرێم بوو، نە جیاوازیەکی بەرچاو لەنێوان داهاتی یەکێتی‌و پارتیدا هەبوو. بەگشتی سەرچاوەکانی داهات بریتیبون لە: (١) داهاتی گومرگەکان، (٢) باج و خەراجە ناوخۆییەکان. بەشێکی بەرچاوی ئەم دوو داهاتە دەچوە خەزێنەی حکومەتی هەرێم، (٣) کۆمەکی رێکخراوە ناحکومیەکان: لەنێوان ١٩٩١ تا ١٩٩٧ بە ١ ملیار دۆلار کۆمەک دەخەمڵێنرێت. لەم ماوەیەدا، داهاتی هەرێم‌و حزبەکان سنورداربوو. بۆ نمونە، بودجەی ساڵی ١٩٩٤ی حکومەتی هەرێم لە ٢٥ ملیۆن دۆلار کەمتر بوو. واتە، نەوت هەم لەسەر هەرێمی کوردستان و هەم لەسەر تواناو قەڵەمڕەوی دوو حزبەکە کاریگەری گرنگی نەبوو.

قۆناغی یەکەمی جێکەوتنی ئابوری نەوتی هەرێم‌ لەگەڵ دەستپێکردنی بەرنامەی نەوت بەرامبەر خۆراک (نبخ)و دابڕانی دەڤەری زەردو سەوزیش لەیەکتری لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ دەستپێدەکات. (نبخ) ئابوری هەرێمی بەشێوەیەکی بەرچاو بوژاندەوە. سەرەتا هەرسێ مانگ جارێک ١٣٠-١٥٠ ملیۆن دۆلار کۆمەک دەهاتە هەرێم‌و لە ساڵی ١٩٨٨یش بەدواوە ٣٤٠-٣٩٠ ملیۆن دۆلار دەهات. تا ٢٠٠٣ پشکی هەرێم لە (نبخ) نزیک بە ٩ ملیۆن دۆلار بوو. لەم قۆناغەدا (نبخ) سەرەکیترین سەرچاوەی داهاتی هەرێم‌و نەوتیش سەرەکیترین سەرچاوەی داهاتی (نبخ) بوو. بەخستنەبری، دەکرێت قۆناغەکە بە قۆناغی وەرچەرخانی ئابوری کوردستان بۆ ئابوری نەوتی لەقەڵەم بدرێت.

لەدوای ٣١ی ئاب‌و دابەشبونی ئیداری هەرێم ناهاوسەنگی نێوان یەکێتی و پارتی دەستپێدەکات‌و هەل بۆ پارتی دەڕەخسێت سەرجەم سنوری هەرێمی کوردستان لەگەڵ تورکیا و سوریا و بەشێک لەسنوری ئێراندا کۆنترۆڵ بکات. کۆنترۆڵکردنی یەکلایەنەی دەروازەی برایم خەلیل‌و چاوپۆشی هاوپەیمانان لەهاوردەکردنی نەوتی عێراق لەلایەن تورکیا و پەیوەندی‌و نزیکی پارتی لەگەڵ هەردوو رژێمی عێراق‌و تورکیا هەلێکی زێڕینی بۆ پارتی رەخساند تا لەڕوی داراییەوە لەیەکێتی باڵادەستتر بێت. لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠٣ رۆژانە زیاتر لە ٢٥، ٠٠٠ بەرمیل نەوت لە رێگای تانکەرەکانەوە لە رێگای عێراقەوە دەگەیشتە تورکیا. هاوکات پارتی سەرجەم داهاتی گومرگی برایم خەلیلی کۆنترۆڵکردبوو، کە سەرەکیترین دەروازەبوو بۆ گەیاندنی عێراق‌و هەرێمی کوردستان بەتورکیا و ئەوروپاو زۆرینەی کۆمەکە مرۆییەکانی رێکخراوە خێرخوازەکان‌ و (نبخ) لەوێوە دەهاتە هەرێم‌و عێراقەوە.

بەکورتی، پارتی لەسێ رێگاوە لەداهاتی نەوت بەهرەمەندبوو: یەک، لە ئیدارەکردنی بەرنامەی (نبخ)دا، لەسێ پارێزگای کوردستان پارتی ئیدارەی دوو پارێزگای بەدەستەوە بوو؛ دوو، پارتی سەرەکیترین دەروازەی گەیشتنی کۆمەکە مرۆییەکان‌‌و (نەخ)ی بەدەستەوە بوو؛ سێ، رۆژانە عێراق ٢٥، ٠٠٠ بەرمیل نەوتی لەڕێگای پارتیەوە دەناردە تورکیا. ئەمەش، سەرچاوەیەکی داهاتی خەیاڵی بۆ پارتی مسۆگەر کردبوو ناهاوسەنگیەکی گەورەی لە نێوان توانا داراییەکانی یەکێتی و پارتیدا دروستکرد. ئەم ناهاوسەنگیە چۆن بوە هۆی هێزمەندبونی پارتی تائاستی تاکڕەوی‌و شمولییەت لەسەر حسابی هێزمەندی تاک لەو دەڤەرەداو سەرەنجام لێکترازانی هەردوو دەڤەری زەردو سەوز لەگۆشەکانی داهاتودا شرۆڤە دەکەم.


لەدوو هەفتەی رابردوو "٢٨/١/٢٠١٤"لافاو شەقام ‌و کۆڵانەکانی شاری هەولێری داپۆشی.وەک هەر جێگایەکی تر، لافاوەکەی هەولێریش چەندە کارەساتێکی سروشتییەهێندەش پەیوەندی بە چۆنییەتی ژێرخانی شارەکەوە هەیە.هەولێر دەکەوێتە ناوچەی بارانی نیچمە مسۆگەر و رێژەی بارانبارینی ٣٠٠-٥٠٠ ملیمەترە لە ساڵێکدا.ڵەچاو زۆرێک لە شارەکانی کوردستان‌و جیهان هەولێر بە ناوچەیەکیکەم-باراناوی پۆلێندەکرێت، بەڵام پێجەوانەی زۆربەی ئەو شارانەهەمیشە لەبەردەم مەترسی لافاو دایە.

پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە چ پەیوەندییەک لەنێوان بوونی نەوت وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات لەگەڵ زیادبوونی حاڵەتی لافاو لە کوردستاندا هەیە؟ئەم ستونە شرۆڤەی ئەو پەیوەندییە دەکات.

تا هەشتاکانی سەدەی رابردووش، کشتوکاڵ بڕبڕەپشتی ئابووری‌و سەرچاوەی بژێوی زۆرینەی کوردستانییەکان بوو.کوردستان نیوەی پێداویستییە دانەوێڵەیی‌و کشتوکاڵییەکانی عێڕاقی دابیندەکرد.واتە،لەکاتێکدا دانیشتوانی کوردستان ٢٠%ی دانیشتوانی عێڕاقی پێکدەهێنا، کوردستان سەرچاوەی ٥٠%ی پێداویستییە کشتوکاڵییەکانی عێڕاق بوو.لە ٢٠ ساڵیرابردوودا "بەتایبەت دوای ٢٠٠٣"وەرچەرخانێکی بنەڕەتی روودەدات‌ونەوت جێگای کشتوکاڵ دەگرێتەوە و دەبێتە سەرچاوەی٩٥%ی داهاتی هەرێم‌.ئەم وەرچەرخانە سێ دەرەنجامی بنەڕەتی لێکەوتۆتەوە، کە راستەوخۆ پەیوەندییان بە زیادبوونی کارەساتی لافاو لەکوردستاندا هەیە.

یەکەم، لە ئابووری کشتوکاڵیدا، خاك بایەخێکی تایبەتی هەیە وهاوتای بژێوی‌و ژیاری خەڵکە.بەپێچەوانەوە، لە ئابووری نەوتیدا، خاک ئەو بەهایەی نامێنێت‌.لەلایەکەوە نەوت دەبێتە سەرچاوەی بژێوی‌و پێداویستتییەکانی خەڵکیش لەدەرەوە هاوردە دەکرێن‌و کوردەواری لەکۆمەڵگایەکی بەرهەمهێنەرەوە دەبێتە بەکارهێنەر.لەلایەکی تریشەوە، هاوسەنگی شار و دێ تێکدەچێت‌و دانیشتوان لە گوند وشارۆچکەکانەوە روودەکەنە سەنتەری شارەکان.لەسەرێکەوەباشترین دەشتەکانی کوردستان "بیتوێن؛ هەولێر، شارەزور، سندی)لەسەرچاوەی بژێویەوە دەبنە پانتاییەک بۆ کۆکرنەوە و نیشتەجێکردنی خەڵک‌.لەسەرێکی ترەوە دار، درەخت‌، دانەوێڵە، جۆگا، دێراو و بەنداوە کشتوکاڵییەکانی کوردستان چیتر وەک هەناسەی زەوی و رەگەکانی خاک نابنە لەمپەری بەردەم لافاوەکان.

 

دووەم، لەو وڵاتانەی کە بناغەی ئابووریەکەیان لەسەر کشتوکاڵ دامەزرابێت، کۆچکردن لەشاروە بۆ دێ کۆچکردنێکی سروشتی‌و تارادەیەک لەسەرخۆیە.بەپێچەوانەوە، لە وڵاتە نەوتیەکاندا، ئەم کۆچە خێراو ناسروشتییە.زیادبوونی ژمارەی دانیشتیوانی هەولێردەرەنجامێکی ئەم وەرچەرخانەیە لە ئابووری کشتوکاڵییەوە بۆ ئابووری نەوتی.بەپێی زۆرینەی سەرچاوەکان ژمارەی دانیشتوانی ناو شاری هەولێر لە ٥٠٠،٠٠٠ کەس لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە بازیداوە بۆ ١،٣٠٠،٠٠ کەس لە ٢٠١٣دا.واتە لە ماوەی یەک دەیەدا لە هەولێر ٨٠٠،٠٠٠ کەس زیادی کردووە.

جێگای سەرنجە، سەرجەم دانیشتوانی پارێزگای هەولێر"بە هەر دە قەزاکەیەوە)، ١،٧٠٠،٠٠ کەسە،بەڵام زیاتر لە ٧٠%ی کۆی دانیشتوانی پارێزگاکە لە ناوەندی شاری هەولێردا نیشتەجێن.ئەم زیادبوونە کتوپڕە لە ژمارەی دانیشتوانی شارەکانوەرچەرخانێکی مەترسیدار و گەشەکردنێکی ناسروشتییە.لەم بارودۆخەدا پلاندانان و دیزاینکردنی ئاوو ئاوەرۆکان‌و بونیادنانی ژێرخاێکی تۆکمە بۆ رامکردن‌و ئاراستەکردنی باراناو ئەستەمە.دەرەنجام، لەگەڵ هەر بارانێکدا پایتەخت دەرگیری قەیرانی لافاو دەبێت..

سێیەم، ئەو حکومەتانەی کەسەرچاوەی بودجەیان نەوتە کەمتر لەژێر لێپرسینەوەی خەڵکدان بەبەراورد لەگەڵ حکومەتگەلێک کە سەرچاوەی بودجەیان باج‌و خەراجە.هۆکارەکەشی ئەوەیە لە ئابووری کشتوکاڵی‌و پیشەسازیداوشیاری‌و ئینتیمای خەڵکسروشتی حوکمڕانی دیاریدەکات، بەپێچەشەوە، لە ئابووری نەوتیدا "رژێمی ریعی)دا،سروشتی حوکمرانییەکە وشیاری‌و ئینتیمای خەڵک ئاراستەدەکات.واتە، لە سایەی سیستەمی «ریعی»دا بواربۆ کڕینی ئینتیمای تاک لەرێگای تەرخانکردنی بڕێک لە داهاتی نەوت بۆ فەراهەمکردنی بەشێکی بژێوی ژیانی تاکەکان‌ دەڕەخسێت.هەربۆیە، لەسایەی سیستەمی "ریعی)دا نارەزایەتییەکان کورتماوە و سنوردارن.بەمجۆرە، دەسەڵاتدارانی هەرێم توانای رامکردنی نارەزایی خەڵکییان هەیە.بۆ نموونە لەحاڵەتی لافاودا، نارەزایەتییەکان لەگەڵ نقومبوونی شەقام‌و کۆڵانەکان لەئاودا سەرهەڵدەدەن‌و لەگەڵ نیشتنەوەی لافاوەکانیشدا دادەمرکێنەوە.سەرەنجام، هۆکارێکی تری لافاوەکان سیستەمی «ریعی»یە کە حکومەتەکان لەژێر فشاری دانانی پرۆژە و پلانی درێژخایەن بۆ رێگاگرتن لە لافاو و کارەساتە سروشتییەکاندا نین.

بەکورتی، زیادبوونی کارەساتە سروشتییەکان، بەتایبەت لافاو، دەرەنجامی وەرچەرخانی بناغەی ئابووی هەرێمە لەئابووری کشتوکاڵییەوە بۆ ئابووری نەوت‌و ئاماژەیەکی تری نەفرەتی نەوتە.

Go to top