We have 50 guests and no members online

بەرهەم خالید

ئەوەی ئێستا بەناوی هونەرەوە ئەنجام ئەدرێت، نەک هەر هونەر نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێکدانی هونەر؛ بۆ کردنی هونەر بەکاڵایەکی هەرزان و بازاڕی و خاڵیکردنەوەی هونەر لە پەیامە گەورەکەی خۆی ـ هونەر لە داهێنان، هەوڵێکی ترسناک و بە چەندین شێواز. هەموو ڕۆژێ دەموچاوێکی نوێ بەناوی هونەرمەندەوە دێتە سەر شاشەکان، هێشتا بێ پەڕ و باڵەو ئەیەوێ بفڕێ، دەست ئەکات بە وتنەوەی گۆرانیی گۆرانیبێژەکانی دیکە، کە لەراستیدا وتنەوەی گۆرانیی ئەوانی دیکە نا، بەڵکو شێواندنی گۆرانییەکان و ڕێزنەگرتنە لە ماندووبوونی ئەوانی دی، ئەگەرنا کەسێک لە هونەر تێبگات، ئەزانێ بوون بە هونەرمەند ئەوە نییە لەسەر هەوڵ و ماندوبوونی ئەوانی دیکە خۆت دروست بکەیت، ئەمە جگە لەوەی لە یەکەم هەنگاوتدا سووکایەتی بە هونەرو هەوڵ و ماندبوونی ئەوانی پێش خۆت ئەکەیت. وتنی گۆرانی وەکو کێشانی تابلۆ وایە، چەندە بێمانا ئەبێ ئەگەر کەسێک بێت و تابلۆی "مۆنالیزا"ی داڤینچی سەرلەنوێ، بەسەقەتی دروست بکاتەوە و لە کۆتاییشدا پێی وابێ کارێکی گرنگ و هونەریی کردووە! ئەگەرچی ئەو تابلۆیە هیچ کەس ناتوانێ وەکو داهێنەرەکەی دروستی بکاتەوە ـ ئەگەر دروستیشی بکاتەوە هیچ بایەخێکی نابێ، چونکە ئەو تابلۆیە کاری داڤینچی و دەست و پەنجەو فیکر و توانا سیحرییەکانی ئەوە و، بەدەر لەوەش چیتر پێویستمان بە کەسێکی دیکە نییە تابلۆکە بکێشێتەوە. چەندە بێمانایە کەسێک بێت و سەمفۆنیای "ئاوازی تریفەی مانگ"ی بیتهۆڤین دابهێنێتەوە، پێیوابێ کارێکی گرنگیشی کردووە. هەرئاواش پێویستمان بە کەس نییە بێت گۆرانیی "دەزانی زەریا چەند قوڵە" خالید رەشید، یان گۆرانیی "بەرزە کۆیلێ"ی عەباسی کەمەندی بە سەقەتی بڵێتەوە. هونەر پێش ئەوەی دوو باڵ بە مرۆڤ بدات بۆ فڕین، هەردو قاچی ئەشکێنێت. "١"،  بەڵام ئێستا دۆخێک دروست بووە، کەسانێک ئەیانەوی پێش ئەوەی هەنگاو هەڵبگرن بفڕن و بگەنە لوتکە! کەسێک بەناوی شەهریار حەسەن، هاتووە دەستی بۆ کاری دوو هونەرمەند بردووە و، دوو گۆرانی وتووەتەوە، کە لە بنەڕەتەوە هەریەک لەو گۆرانیانە لەجوانترین گۆرانییەکانی ئەو دوو هونەرمەندەن و هێندەش بە جوانی وتراون، تاوانە کەسێک بێت و دەست بۆ ئەو دوو گۆرانییە ببات و بیانڵێتەوە.

عەباسی کەمەندی دەنگێکە تەواو سروشتی و بێ خەوش؛ هیچ کەسێک نییە بتوانێ هاوشێوەی وی گورانی بڵێ، وەکچۆن بۆ هەر هونەرمەندێکی ڕاستەقینەی دیکەش هەر وایە. چونکە هەر هونەرمەندێک ڕێچکەی تایبەتی خۆی هەیە. تەنها یەک عەباسی کەمەندی هەیە و مەحاڵە کەس بتوانێ ببێتە عەباس کەمەندییەکی دیکە.

هەژار موکریانی لە کتێبی چێشتی مجێوردا، کە سەرەتاکەی تەرخان کردووە بۆ ئامۆژگاریکردنی کوڕەکەی، ئەڵێ: کوڕم، ئەگەر مریشکیت، بۆ هێلکەکردن لاسایی قاز مەکەوە. من نازانم شەهریار حەسەن بە چ هەقێک دێت و ڕێگا بە خۆی ئەدات دەست بۆ گۆرانییەکانی عەباسی کەمەندی ببات؟! عەباسی کەمەندی تاکو بووە بەم هونەرمەندە زۆری ویستووە و زۆریش ماندوو بووە، هەوراز و نشێوی زۆری دیوە، ئێستا کەسێک بێت و لەسەر هەوڵ و ماندبوونی ئەو بیەوێ خۆی بکات بە هونەرمەند، جێگای پێکەنینە. دەستکاریکردنی گۆرانییەکانی عەباسی کەمەندی وەکو دەستکاریکردنی تابلۆی "مۆنالیزا"ی داڤینچی وایە. عەباسی کەمەندی هێندە جوان گۆرانییەکانی وتووە ئێمە تەنها بۆمان هەیە بە بێدەنگی گوێبگرین و تەواو؛ کەمەندی بەهەوڵ و تواناو دەنگی سروشتی خۆی، ئەو گۆرانییەی هێناوەتە بوون، ئیدی چ پێویستمان بەوەیە کەسێکی دیکە بە دەنگێکی نەشاز گۆرانییەکانی بیڵێتەوە؟ گۆرانی تەنها خوێندنی هۆنراوەیەک نییە، بەڵکو هونەرمەند ئەبێ لەگەڵ تێکستی گۆرانییەکەدا ژیابێ و هۆنراوەکە لەگەڵ سروشتی ژیان و کەسایەتی و ناخی هونەرمەندەکەدا گونجابێ.

دەنگی کەمەندی دەنگێکی سروشتییە، ئەڵێی خودا هەربۆ ئەوە خەلقی کردووە گۆرانی بڵێ، ئەڵێی خودا دەنگی کەمەندی بەتایبەت بۆ گۆرانی وتن دروستکردووە. دەنگی ئەو ڕاستە دەنگێکی سروشتییە، بەڵام دەنگێکی ئاسایی نییە و تۆنی دەنگی کەمەندی، ساف و بێ خەوش و بێ گرێ و لێوانلێوە لە ئیحساس. هونەری عەباسی کەمەندی هونەرێکە لە ئاستێکی باڵادا، خاوەنی ڕێچکەیەکی تایبەت بە خۆیەتی؛ دەنگی ئەو لە گەرویەوە نایەتە دەرەوە، بەڵکو لە قوڵایی ڕۆح و ئازارەکانیەوە دێتە دەرەوە، ئازارەکانن ئەو وشانەیان هێناوەتە بوون، هەر بەو ئیحساسەشەوە ئەیانڵێ. چەند ساڵێک پێش ئێستا کە پرسیار لە کەمەندی ئەکەن گۆرانی "مەتۆرێ" چ چیرۆکێکی لەپشتەوەیە؟ لە وەڵامدا بەشێوازە تایبەتەکەی خۆی و بە حەسرەتێکی زۆرو ئاهێکی قووڵەوە ئەڵێ: "ئەوە داخێکی کردگە وە دڵما، ئەشێ حەرکەس گوێی لەو گۆرانییە گرت، منیش ئەو داخە بچزێنم وەدڵیا. "٢"

 کەمەندی بەم داخ و ئازارەوە ئەو وشانەی نوسیوە و هەر بەم حەسرەتەشەوە ئەیانڵێ، ئیدی لوتکەی بەدحاڵیبوونە ئەگەر کەسێک بێت و دەست بۆ گۆرانییەکانی ببات. ئەمە هەر بە تەنها کارێکی نەشیاو نییە، بەڵکو بێ ئەدەبییە بەرامبەر هونەر و ماندووبوونی هونەرمەندەکەش، تیرۆرکردنی زەوقی گوێگرەکانییەتی، بریندارکردنی گوێگرە ڕاستەقینەکانی هونەری کەمەندییە.

شەهریار؛ گۆرانی مامۆستا کەریم کابانیشی وتووەتەوە! گۆرانیی "قەت نەدەی ئازاری گیانی مەست و بێدارانی شەو"ی مامۆستا کەریم کابان هێندە لە دڵان دەچەسپێ کە مومکین نییە کەسێک بتوانێ بەو هەموو جوانییەوە ئەدای بکاتەوە؛ گەر کەسێک تۆسقاڵێک لە هونەر تێبگات قەت ڕێگا بە خۆی نادات ئەو گۆرانییە بڵێتەوە، چوونکا دەزانێ تێکی دەدات. ئاخر ئەگەر بە مەبەستی نوێکردنەوە نەبێ خۆ پێویستیشمان بەوە نییە کەس ببیڵێتەوە! کەس نایەوێ کۆپییەکی خراپی شتێکی ئۆرجیناڵی دەست کەوێ، ئەو بە دوای ئۆرجیناڵەکەدا دەگەڕێت،  کۆپییەکی سەقەتی ئەو گۆرانییە لەئاستێکی وا نزمدا جەوهەری گۆرانییەکەش تێک دەدات، لەکاتێکدا خاوەنی گۆرانییەکە بە دەنگ و سۆزێکی ئاوا حەزین و سەرسوڕهێنەرەوە ئەو شیعرەی وەدەنگ هێناوە. شتێک کە خۆی بە جوانترین شێواز هێنراوەتە بوون، ئیدی چ پێویست ئەکات کەسێک لەخۆیەوە بێت تێکی بدات؟ تەنیا بۆ ئەوەی خۆی پێوە بابدات! وتنەوەی گۆرانیی کەسانێک کە خۆیان ئەو گۆرانییەیان دروستکردووە و لەناو یەکە بە یەکەی وشەکانیدان و پێوەی ماندوو بوون و ئاوازیان بۆ داناوە، لووتکەی بێ ئاگاییە لە هونەر و هیچ بیانوویەکیش نییە بۆ ئەوەی کەسێکی وا، بێت و گۆرانییەکە بشێوێنێت.

هونەر واتە نەخاشاندن، واتە هێنانە بوونی شتێک کە پێشتر نەبووە. هەندێک شت هەن، هەر یەکجار لە دایک ئەبن. گەر ناتوانی شتێکی نوێ بهێنیتە بوون، باشتروایە دەست لەیەخەی هونەر بەر دەیت.

جاران بەبیانوی تازەکردنەوەوە، گۆرانییە کۆنەکانیان ئەوتەوە. بیانووەکەش ئەوەبوو کە هونەرمەندەکە کۆچی دوایی کردووە و ئەو گۆرانییە لەکۆندا وتراوە و باش تۆمار نەکراوە. ئەدی ئێستا کە خالید ڕەشید و عەباسی کەمەندی و کەریم کابان و . . . هتد، هەموویان لەژیاندا ماون و بە جوانترین شێوەش گۆرانییەکانیان لە نەبوونەوە هێناوەتە بوون و خۆیان خاوەنی ڕاستەقینەی کارەکانی خۆیانن، چ بیانوویەک هەیە بۆ وتنەوەیان؟ ئایا ئەمە مشەخۆری نییە؟ ئایا ئەمە لوتکەی بەدحاڵیبوون نییە لە هونەر؟ ئایا ئەمە نادیدەگرتنی کارو ماندووبوونی ئەو هونەرمەندانە نییە.

کارەسات هەر "گۆرانیبێژ"ە تازەکان نین، بەڵکو هونەرمەندێکی وەک عەدنان کەریم، لەگەڵ گروپێکی وەک کامکارەکاندا، هەمان کاری کردووە و گۆرانیی خالید رەشیدی بردووە و بە هەمان ئاوازیش وتوویەتییەوە! ئایا بۆ هونەرمەندێکی وەک عەدنان کەریم بردنی گۆرانی ئەوانی دیکە و وتنەوەی تاوان نییە؟

عەدنان کەریم، گۆرانیی "ئەزانی زەریا چەند قووڵە"، کە خالید رەشید ساڵانێکە بەجوانترین شێوە وتوویەتی، دێت و دوای حەوت ساڵ لەگەڵ کامکارەکاندا هەمان گۆرانی لەگەڵ سەبا کامکاردا، بەڵام بەهۆنراوەی عەبدوڵا پەشێوەوە ئەڵێتەوە، لە کاتێکدا مادام خالید ڕەشید بەجوانترین شێوە ئەو گۆرانییەی چڕیوە، هیچ پێویست ناکات عەدنان کەریم و کامکارەکان پێکەوە بیڵێنەوە. ڕاستە هۆنراوەکانیان جودایە، هۆنراوەی گۆرانییەکەی خالید ڕەشید، کە یەکێکە لە جوانترین گۆرانییەکانی ناو گۆرانیی کوردیی و ئەتوانین وەکو شاکارێک وەسفی بکەین، حەمە سەعید حەسەن نووسیویەتی و ئەوەی عەدنان کەریمیش؛ کە لەگەڵ سەبا کامکاردا وتوویەتی عەبدوڵا پەشێو نووسیویەتی، بەڵام گۆرانییەکە هەر هەمان دەربڕینەو هەمان شتە. گەرچی لە بنەڕەتدا ئەم هۆنراوەیە خاوەنە ڕاستەقینەکەی نە حەمە سەعید حسەن‌ە و نە عەبدوڵا پەشێو، بەڵکو هەردووکیان لە گۆرانیی "شایف بحر شو کبیر"ی فەیرۆزەوە وەریان گرتووە و هی خودی خۆیان نییە. بەڵام قسەی من لەسەر گۆرانییەکەیە، کە خالید ڕەشید ساڵانێکە بە جوانترین شێوە وتویەتی و کەسێک نییە سەرسام نەبێ بەم گۆرانییە.

عەدنان کەریم بەمەوە ناوەستێ، دێت گۆرانیی "نیشتیمان "سەرمای گەلێک شارانم دی، بەڵام پەنجەم لەگۆ نەچوون، چونکە سەرمای هەموو جێیە، تیشکی ڕۆژی نیشتیمانی منی تیایە" کە ئەمیشیان هەر هۆنراوەی عەبدوڵا پەشێوەو خالید ڕەشید چەند ساڵێک ساڵ بەر لەئێستا خۆی ئاوازی بۆ داناوە و بە دەنگیکی ناسک و نەرم و لەسەرخۆ، لەگەڵ ئاوازی نەرمی گیتارەکەیدا و تەنها بە تاقە یەک ئالەتی مۆسیقییەوە بە جوانترین شێواز گۆرانییەکەی چڕیوە، کەچی دوای دوو ساڵ عەدنان کەریم گۆرانییەکە ئەبات و بە فێڵێکی هونەری و هەمان میلۆدی ئەیڵێتەوە! ئایا ئەوە زوڵمکردن و سووکایەتیکردن بە هونەر و ماندووبوونی ئەوانی دیکە نییە؟ گۆرانییەک کە هونەرمەندێکی وەکو خالید ڕەشید بە خۆی و تەنها ئالەتێکەوە و بەدەنگێکی ناسک و لەسەرخۆ و پڕلەسۆز، بەجوانترین شێوە وتویەتی، هەرخودی خۆیشی ئاوازی بۆداناوە، عەدنان کەریمیش ئەیبات و بە ئۆرکێسترایەکی زەخم و بودجەیەکی زۆرەوە ئەیڵێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتاش نەیتوانیوە هێندەی خالید ڕەشید بە ئیحساسەوە گۆرانییەکە بڵێ؛ چونکە تێکستی گۆرانی ئەبێ لەگەڵ خاوەنەکەیدا ژیابێت و گۆرانیبێژەکە هەستەکانی خۆی لەناو وشەکاندا ببینێتەوە. بەڵام عەدنان کەریم بێئەوەی هیچ ڕێزێک بۆ ماندووبوون و هیچ حسابێک بۆ خاوەنی گۆرانییەکە بکات گۆرانییەکە ئەڵێتەوە! ئایا ئەمە ناچێتە خانەی گەندەڵیی و بێ ڕێزیکردن بە هونەرەوە ؟

ئەگەر کامکارەکان ئەو کێوە مەزنەن، بۆچی لەگەڵ عەدنان کەریم دەست بۆ گۆرانییەکانی خالید ڕەشید ئەبەن و پارەیەکی زۆری بۆ تەرخان ئەکەن و ئەیکەن بە گۆرانی؟ ئەگەر گەنجە هەرزەکارەکان، بەهۆی نەشارەزاییان لە هونەر و تێنەگەیشتنیان بۆ هونەر و کاری هونەری، بە نەشارەزایی خۆیان، دێن دەست بۆ کاری هونەرمەندە کەم وێنەکان ئەبەن، ئەدی کامکارەکان و عەدنان کەریم بەچ بیانوویەک ئەمە ئەکەن؟ لە کاتێکدا خالید ڕەشید لە ژیاندا ماوە ئاوا دەست بۆ کارەکانی ئەبەن. ئەمە پەڵەیەکی ڕەشە بە مێژووی کاری کامکارەکان و عەدنان کەریمەوە، لە کاتیکدا گۆرانی موڵکی هونەرمەندەکە خۆیەتی، عەدنان کەریم بە چ نیازێک ئەم کارەی کردووە؟ ئایا بۆ هونەرمەندێکی وەکو عەدنان کەریم، نەنگیی نییە تا ئەم ساتە وەختەو و دوای چەندین ساڵ لە کاری هونەری و دوای وتنەوەی زۆربەی گۆرانییە کۆنەکان، تا ئەم چرکە ساتەش دیت گۆرانی خەڵکانی دیکە ئەبات و ئەیڵێتەوە؟ ئەگەر گەنجەکان بە بیانووی ئەوەی سەرەتای هاتنە ناوەوەیانە بۆ کاری هونەری و بەو بیانووە گۆرانیی کەسانی دیکە ئەڵێنەوە، ئەگەرچی بیانوویەکی ناڕەوایە، بەڵام ئەی کامکارەکان و عەدنان کەریم چی؟ ئایا ئەوانیش هێشتا لە سەرەتا دان؟ ئەگەر عەدنان کەریم گۆرانییەکە ئەبات، ئەدی کامکارەکان بۆ هەمان ئاواز بەکار ئەهێننەوە؟ ئەگەر گەنجەکان ڕێز لە ماندووبوونی هونەرمەندەکان ناگرن، ئەدی عەدنان کەریم و کامکارەکان چی؟ ئایا ئەمانیش ڕێز لە هونەر ناگرن؟ عەدنان کەریم و کامکارەکان، بەم کارەیان هەرزەکارەکان فێری ئەوە ئەکەن لەسەر هەوڵ و ماندبوونی کەسانی دیکە بژین، کە کامکارەکان و عەدنان کەریم دەست بۆ کاری هونەرمەندەکانی دیکە بەرن ئیدی گەنجە تازەکان چۆن دەست بۆ کاری هونەرمەندەکانی دیکە نابەن و نایشێوێنن. ئایا عەدنان کەریم و کامکارەکان هێشتا فێرنەبوون کە هونەر بریتییە لە خولقاندن و هێنانە دونیای شتی نوێ، نەک چێکردنی کۆشک و تەلار لەسەر سەربانی ئەوانی دیکە.

عەدنان کەریم و کامکارەکان، با دوو ناوی دیار و گەورەش بن، بەڵام ناهەقی و گەندەڵی لەهەرجێگایەکدا بێ ئەبێ قسەی لەسەر بکەین، گەندەڵی هەرکەس ئەنجامی بدات و لەهەر بوارێکدا بێ هەر گەندەڵییە، بەڵکو گەندەڵییەکە گەورەتر ئەبێ، کاتێک کەسانی دیار بەم گەندەڵییانە هەستن. وەکچۆن خالید ڕەشید خۆی بە ماندووبوون و شەونخوونیی خۆی و بێ ئەوەی هاوکاری بکرێ، خۆی کارەکانی خۆی ئەنجام ئەدات، بریا عەدنان کەریم و کامکارەکانیش بەو هەموو پارەیەی بۆیان هەڵڕژاوە، پشتیان بەخودی خۆیان ئەبەست، نەک بێن لەسەر هەوڵ و ماندووبوونی ئەوانی دیکە کارەکانیان بکەن. ئەگەر ڕەوا عەبدول بەوەی کە گۆرانی ئەم و ئەو ئەڵێتەوە و چووەتە سەر سفرەی حازری، لە پەیامی هونەر تێناگات و گۆرانی ئەوانی دیکە ئەڵێتەوە، ئەدی عەدنان کەریم چی؟ ئەگەر شەهریار حەسەن لەخۆیەوە دەست بۆ گۆرانی "بەرزە کۆیلێ" ی عەباسی کەمەندی و گۆرانیی "شەو"ی کەریم کابان ئەبات، ئەدی عەدنان کەریم وکامکارەکان چی؟ بەراست ئەمانیش هێشتا لەسەر ماندبوونی ئەوانی دیکە ئەژین و خۆیان توانیای خولقاندنیان نییە؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

١ – چارلی چاپلین؛ نامەیەک بۆ جیراڵدین

٢ – چاوپێکەوتنێک لەگەڵ عەباسی کەمەندی. کەناڵی کوردسات.

٣ - کاتی خۆی ناسری ره‌زازی گۆرانیی "ئای چه‌نده‌م خۆش ئه‌وێ"ی هونەرمەند عه‌لی مه‌ردان‌ی ووته‌وه‌ و به‌و گۆرانییه‌ش زۆر ناسرا، عه‌لی مه‌ردان له‌ چاوپێکه‌وتنیکدا لە تەلەفیزیۆنی بەغدادەوە ووتبوی: من خۆم هێشتا له ‌ژیاندام، بۆ به‌بێ پرسی من گۆرانی من ئەڵینه‌وه‌؟

  


لینکی گۆرانییەکان:

عەباسی کەمەندی؛ بەرزە کۆیلێ : http://www.  youtube.  com/watch?v=Oe-0lbKuWXc

شەهریار حەسەن؛ هەمان گۆرانی بە هەمان ئاوازو بەڵام بە ئاستێکی زۆر نزم وتراوە: http://www.  youtube.  com/watch?v=uq470kGS7C0

 

کەریم کابان: http://www.  youtube.  com/watch?v=v800qEa0kak

هەمان گۆرانی بە ئاستێکی نزم وتراوەتەوە: http://www.  youtube.  com/watch?v=RCrZhzxxgKU

 

خالید ڕەشید: ئەزانی زەریا چەند قوڵە : http://www.  youtube.  com/watch?v=eZc5IWP9-9k

عەدنان کەریم هەمان گۆرانی بە هۆنراوەی عەبدوڵا پەشێوەوە وتووەتەوە : http://www.  youtube.  com/watch?v=oYpoSpzmv6I

 

خالید ڕەشید؛ گۆرانی نیشتیمان. عەدنان کەریم بەهەمان ئاوازەوە وتوویەتییەوە. لەم لینکەدا هەردوو گۆرانییەکە ببینە:

http://www.  youtube.  com/watch?v=ikjpRMi_rqU&feature=player_detailpage

……………

بەشی یەکەمی ئەم وتارە لەم لینکەی خوارەوەدا:

http://www.  kurdistannet.  org/2014/index.  php/2013-12-26-19-02-03/2013-12-26-19-02-37/205-2014-02-15-12-46-16/466-2014-02-15-12-39-02

 

http://www.youtube.com/watch?v=nbtWBF3EvLw

هونەری مۆسیقا و گۆرانی بەشێکی گەورەیە لە هونەری هەر گەل و نەتەوەیەک، مۆسیقا و گۆرانی، وێناکەری کولتورو، مێژوو، دونیابینی و ئاستی هۆشیاریی میللەتان و نەتەوەکانە، هەڵقوڵاوی ناخ و تایبەتمەندێتیی هەر گەل و نەتەوەیەکە.گۆرانی و مۆسیقا: زمان، مێژوو، کولتورو، فیکر و دونیابینین؛ خۆراکی ڕۆحن.ڕۆڵیان لە دروستکردن و پەروەردەکردنی تاکدا هەیە.هەر لەبەرئەوەیە وڵاتانی ڕۆژئاوا لە منداڵییەوە، منداڵەکان ڕائەهێنن تا گوێ لە مۆسیقای کلاسیک بگرن.تا لەڕێگای گوێگرتن لە مۆسیقای کلاسیکەوە منداڵان گوێیان ئاشنا ببێ بە مۆسیقایەکی ڕەسەن و هاوکات ڕۆڵی لە پەروەردەکردن و دروستکردنی ئەو منداڵەدا هەبێ.ئەوەی لەناو گۆرانیدا هەیە دێتەوە ناو خەڵک و کۆمەڵگە و ئەبێ بە بەشێک لە پەروەردەو دونیابینی خەڵک، گەر گۆرانی و مۆسیقا کە خۆراکی ڕۆحن، خراپ و وێران بوون، ئیدی ئەمە بەڵگەیەکی ڕوون ئەبێ بۆ وێرانبوون و گەندەڵ بوونی پەروەردە و تەواوی کایەکانی دیکە.چونکە منداڵ پێش ئەوەی فێری خوێندنەوە و نووسین و قسەکردن بێ، لەڕێگای هەستی بیستنەوە گوێ لە مۆسیقا و گۆرانی ئەگرێ و، ئەمانە ئەبن بە بەشێک لە پەروەردە و دونیابینیی ئەو منداڵە.ئەکرێ مۆسیقا و گۆرانییەکی هێمن، منداڵێکی هێمن و لەسەرخۆ بەرهەم بهێنێ و مۆسیقایەکی خێراو نەشاز و وەرزکەریش، منداڵێکی توڕەو هەڵەشە دروست بکات.

ئێستا تێکست و مۆسیقای گۆرانیی کوردی، بەشێوەیەکی گشتی هێندە وێران بووە کە ئەگەر گوێگرێکی هۆشیار نەبین تێکستی بێ مانا و مۆسیقای هەرزان و بازاڕی هێندەی تر بەرەو بێمانایی و وێرانیمان ئەبەن.لێرەدا چەند تێکستێک بە نموونە وەرئەگرین، کە بەشێوەیەکی گشتی بێمانایی و وێرانی تێکست و مۆسیقای گۆرانییەکانی ئەمڕۆمان بۆ وێنا ئەکات.دەبینین هونەرێکی چەند پڕ لە کەموکورتی و وێران فەزای هونەریی ئێمەی کۆنترۆڵکردووە ـ تێکست ئەبێ مانای هەبێ و تەنها وشە ڕیزکردن و دەرپەڕاندنی ئەم وشانە نەبێ بێ ئەوەی مانایەک ببەخشن.

کچێک بەناوی لۆرێن بەرزنجی لە گۆرانییەکدا ئەڵێ: "بۆنی پرچت دەنگی بارانی لێ ئەهات"!.من نازانم بۆنی پرچ چۆن دەنگی بارانی لێ دێ؟ بۆنی شتێک چۆن ئەبێ دەنگی شتێکی دیکەی لێ بێت؟ بۆن و دەنگ چ ڕەبتێکیان پێکەوە هەیە؟ وەکو ئەوە وایە بڵێی: دەنگی جیڕەی دەرگاکەتان بۆنی نێرگزی بەهارانی لێ ئەهات !

ئایا تێکستی گۆرانی هەر ڕیزکردنی کۆمەڵێ وشە و ڕستەی بێمانا و دەرپەڕاندنی ئەو وشانەیە و تەواو، یان ئەبێ هۆنراوەکە ماناداربێ و پڕبێ لە دەربڕینی جوان؟ کەسێک هونەرمەند بێ، ئەبێ بزانێ چ تێکستێک هەڵئەبژێرێت و چی ئەکات بە گۆرانیی .

لوقمان سەلیم لە گۆرانییەکدا ئەڵێ: ئەوسا ژیان چەندە جوان بوو، کە خۆشەویستی ڕابەر بوو، ئایندەمان بەو جوانییەوە گوزەشت چاوەکەم بەسەرچوو.شیعرەکە هی ئیسماعیل محەمەدە و لە شیعرەکەدا ئیسماعیل ئەڵێ: ڕابردوومان بەوجوانییەوە، گوزەشت چاوەکەم بەسەرچوو.کەچی لوقمان سەلیم لەخۆیەوە وشەی ڕابردوو ئەکات بە داهاتوو، بەبێ ئەوەی بزانێت کە گۆڕینی ئەو وشەیە دەربڕینەکە بێ مانا ئەکات.کە وتت بەوجوانییەوە ڕابردوومان گوزەشت، مەبەست لەوەیە ڕابردوومان بە هەموو جوانییەکانەوە کە تێیدا بوو، تێپەڕی.بەڵام ئەگەر وشەی ڕابردوو بکەیت بە داهاتوو، هەڵە ئەبێت، چونکە ناکرێ بڵێی: داهاتوومان بەوجوانییەوە گوزەشت.بە کام جوانییەوە گوزەشت؟ نیوەدێڕەکەی پێش خۆیشی ئەڵێ: ئەوسا ژیان چەندە جوان بوو.....واتە دیسان باسی ڕابردووە، داهاتوو هێشتا نەهاتووە تا بەسەر بچێ.

گۆرانییەکی عەلی مەردان هەیە بەناوی "گوڵەباخ"دوو گەنجیش وتویانەتەوە .ئەڵێ: گوڵە باخ، گوڵە باخ، گوڵی باخی/ بێ کەیف و بۆچ بێ دەماخی!

لە نیوەدێڕی یەکەمدا وەسفی ئەکات بە گوڵی باخ، کەچی لە نیوەدێڕی دووەمدا پێی ئەڵێ "بێ کەیف و بێ دەماخ"! ئەمە وەسفکردن نییە، بەڵکو گاڵتەکردنە، ئایا هیچ کەسێک لەکاتی پێ پێداهەڵگوتندا، بە خۆشەویستەکەی ئەڵێ: بێ دەماخ؟ ئایا بێ دەماخ جنێوە یان پێداهەڵدان؟ ئایا ئەکرێ لەیەک کاتدا بەکەسێک بڵێین گوڵەباخ، هەر یەکسەر دوای ئەوەش پێی بڵێین بێ دەماخ؟ وشەی "بێ دەماخ" تەنها بۆئەوە دانراوە لەگەڵ وشەی گوڵەباخدا بێتەوەو کێش و سەروای هۆنراوەکە تێک نەچێ، ئەگەرنا ئەوە هیچ مانایەکی نییە، تەنها بۆ ڕاگرتنی کێش و سەروای شیعرەکەیە.بەڵام زەکەریا عەبدوڵا لە گۆرانییەکیدا وەسفێکی جوانی ڕەگەزی بەرامبەر ئەکات، بەبێ ئەوەی پێویست بەوە بکات بە ناچاری وشەیەکی نەشیاو بەکاربێنێ: چەندە جوانی، چەند هێمنی/ شۆخ و قەشەنگی، شەرمنی/ بۆیە خۆشەویستی منی....

لە گۆرانییەکەی زەکەریادا، کۆمەڵێک وشەی مانادار و جوان، بۆ وەسفی بەرامبەر بەکار هاتوون: "جوانی و هێمنی، قەشەنگی و شەرمنی).بەڵام لەوەی عەلی مەرداندا، کە دوو گەنجیش وتویانەتەوە: "گوڵی باخی" لەگەڵ؛ "بێ دەماخی" کە نە مانای هەیە، نە بەوجۆرەش وەسفی کەسێک ئەکرێ کە خۆشت بوێ.

هەردی سەلاح لە گۆرانییەکیدا ئەڵێ: عیشق لای من تا هەتایە/ بەسەرناچێ، دوایی نایە !

زۆرینەی هەرە زۆری تیکستی گۆرانییەکانی ئێستا یان بێمانان، یان قسەیەکی سواون و تێکستەکە نەک ماناکەی ڕات ناگرێ و سەرنجت ڕاناکێشێ، بەڵکو ئەگەر گوێگرێکی هۆشیار بیت، پێکەنینت پێی دێت.ئەگەر نا لەو دوونیوەدێڕەی گۆرانییەکەی هەردی سەلاحدا جگە لە دەربڕینی: "عیشق لای من"، ئەوانی دیکە هەموویان یەک مانایان هەیە، سەرنج بدە: "تاهەتایە، بەسەرناچێ، دوایی نایە).ئەم سێ وشەیە هەرسێکیان یەک مانایان هەیە.ئەبوو هەر یەک جار بڵێ: عیشق لای من تاهەتایە.ئیدی پێویست نەبوو بڵێ: بەسەرناچێ و دوایی نایە.چونکە ئەم دوانەش هەر هەمان مانای: "تاهەتایە"یان هەیە.پێویست ناکات سێ وشە لەسەریەک بڵێی، کە هەرسێکیان یەک مانایان هەیە.ئەمە جگە لەوەی دەربڕینەکە هیچ شتێکی ئەوتۆی تێدا نییە، کە وتت عیشق، ئیدی عیشق لەگەڵ خۆیدا سیفەتی هەتاهەتایشی هەڵگرتووە، عیشق لای هەموو کەس هەتاهەتاییە، بەمەرجێ عیشق بێ، ئیدی پێیوست ناکا بڵێی: عیشق لای من هەتاهەتایە، چونکە عیشق ئەگەر عیشق بێ، لای هەموو کەس هەتاهەتاییە و، عیشق هەر خۆی بەمانای خۆشەویستییەکی هەتا هەتایی و نەمر دێت.لەو دوو نیوەدێڕە کورتەی گۆرانییەکەی هەردی سەلاحدا، سێ وشەی دووبارە هەیە، بەڵام سەرنجی تێکستی ئەم گۆرانییەی مەزهەری خالقی بدەن بزانە هیچ وشەیەکی زیادە بەدی ئەکەیت؟ :

پەپولەی ئازادی نێو، باخچەی دڵداری و، عیشق و وەفا بوین/ بەخوا زۆر حەیفە گوڵم، ئێمە، بە جارێ لە یەک جیا بوین !

 شیعری ئەم گۆرانییە کە هی عوسمان ئەحمەدییەو ئاوازی حەسەن یوسف زەمانییە، یەک وشە نادۆزیتەوە زیادە بێ، یان بێ مانا بێ.لە تەواوی تێکستەکەشدا وشەیەکی زیادە و ناپێویست نادۆزیتەوە، بەڵکو هێندە جوان و مانادارن، یەکسەر کەمەندکێشت ئەکەن و سەرنجت ڕائەکێشن و ڕۆحت تێرئاو ئەکەن.سەرنج لە تێکستی گۆرانیی بوکی ئێوارەی خالید ڕەشید بدەن، هۆنراوەکە ڕەزا حەمە نووسیویەتی.دەربڕینەکان چەند جوان و مانادارن ـ دەربڕینێکی جوان و کەم وێنە، بەبێ ئەوەی هیچ وشەیەک یان تەنانەت پیتێکیش زیادەبێ:

بەرامەی پاش بارانی کەم، لە لا ملی جوانت ئەدەم

ئەتکەم بە بوکی ئێوارە و، زەردەپەڕت لەبەر ئەکەم

 شەو جێی شیعرت بۆ ڕا ئەخەم، تریفەی مانگت پیا ئەدەم

 ئەستێرە بۆت بجریوێنێ، فریشتەی خەو بتنوێنێ

 تێکستی ئەم گۆرانییەی خالید ڕەشید، کە هەر خۆی ئاوازو مۆسیقاکەی بۆ داناوە، هێندە جوان و مانادارە، خالید رەشیدیش هێندە جوان گوتوویەتی، ناکرێ کەسێک گوێی لێ بگرێ و سەرنجی ڕانەکێشێ.بەڵام ئێستا تێکستی گۆرانی کوردیی وای لێهاتووە زۆرینەی تەنها وشە ڕیزکردنە و هیچی تر؛ پڕە لە دەربڕینی هەڵە و بێ مانا و لاواز، ئەمەش هەر بەتەنها لەگۆرانیدا وا نییە، بەڵکوو ئەمە ئەو دۆخەیە کە دونیای ڕۆشنبیری و نووسینیشی گرتووەتەوە و هەزاران نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیری ساختە دروست بوون.لۆکە لە گۆرانییەکدا ئەڵێ: یەک و یەک دوو ئەکا، یەک لەگەڵ دو سێ ئەکا، پێکەوە دانیشین، چاومان بۆ یەک چوار ئەکا! ئایا ئەم خانمە گۆرانی ئەڵێ، یان وانەی بیرکاری بۆ منداڵانی پۆلی یەکی بنەڕەتی شەرح ئەکات؟ لەڕاستیدا ئەم گۆرانییە تەنها یەک سوودی هەیە، ئەویش ئەوەیە مامۆستایانی قۆناغی یەکەمی بنەڕەتی، ئەتوانن لە وانەی بیرکاریدا سوودی لێ وەربگرن، بۆئەوەی قوتابییەکانیان فێری کۆکردنەوەی ژمارەکان بکەن.

زۆر جار گوێت لێ ئەبێ، گۆرانیبێژێک ئەڵێ: من ئەمەوێ تێکستەکانم سادە بن، بۆیە ئەو تێکساتەنەم کردووە بە گۆرانی.بەڵام لە ڕاستیدا زۆربەیان جیاوازی لە نێوان سادەیی و بێماناییدا ناکەن.ئەکرێ هۆنراوەیەک سادە بێ و مانادار و سەرنجڕاکێشیش بێ، بەڵام زۆربەی تێکستی گۆرانییەکانی ئێستا، سادە نین، بەڵکو بێمانان، بەڵام گۆرانیبێژەکە سادە و بێمانای پێ لەیەک جیا ناکرێتەوە.ئەگەرنا زۆربەی گۆرانییەکانی عەباسی کەمەندی، تێکستەکانی سادەن، بەڵام هێندە جوان و پڕ مانان، کەمەدنیش هێندە بە جوانی ئەیچڕێ، مرۆڤ سەرسام ئەکات.بەینی من و تۆ، من و تۆ نەبوو، باسی جیایی و گفتوگۆ نەبوو/ ئێستا من و تۆ، من و تۆمانە، باسی جیایی و گفتوگۆمانە."فۆلکلۆر)

 چەندە سادەیە، دووهێندەش مانادار و جوانە، لە گۆرانییەکی دیکەدا کەمەندی ئەڵێ: ئەوکاتەی کردت مەیلی جیایی/ نەتدا فرسەتی گەردن ئازایی

دەربڕینەکان سادەن، لە هەمان کاتدا قووڵ و مانادارن.سیحرێک لە تێکستەکانی عەباسی کەمەندیدا هەیە، کاتێ لەگەڵ سیحری دەنگی کەمەندیدا یەک ئەگرن، گۆرانییەکی نەمر دروست ئەکەن، گۆرانییەک ڕۆحت کەمەندکێش ئەکات بۆلای خۆی.ئەمە جگە لەوەی مۆسیقای گۆرانییەکانی کەمەندی هێندە نایابە، تەنها مۆسیقاکە بەسە بۆئەوەی ڕۆحت تێر بکات.بۆیە کەسێک گۆرانی بڵێت ئەبێ جیاوازیی بکات لە نێوان تێکستی سادە و تێکستی بێمانا، نەک هۆنراوەیەکی بێمانا و لاواز بە سادە و جوان وەسف بکات و لەگەڵ مۆسیقایەکی وەڕزکەر بیخاتە بەر گوێمان.هاوکات گوێگریش ئەبێ بە هۆشیارییەوە گوێ بگرێ.

زۆرجار گوێت لە گۆرانییەک ئەبێ کە ڕیتمی مۆسیقاکە خێرایە، بەڵام تێکستەکە خەمۆکییە، ئەمە جگە لەوەی سیناریۆکەش خێرایە.گەنجێک بە ناوی کاروان، لە گۆرانییەکیدا بەدەم دانس وسەماکردنەوە بە ڕیتمێکی خێرا و بە مۆسیقایەک کە مۆسیقای هەڵپەڕین و سەماکردنە ئەڵێ: "ئێستا دڵم تەنگە، ئەی لێو بە خەندە"؛ لە تێکستەکەدا باس لە دڵتەنگی ئەکات کەچی بە ڕیتمێکی خێرا و مۆسیقایەکی خێرا و بە دانس و سەماکردنەوە گۆرانییەکە ئەڵێ.هیچ ڕەبتێک لە نێوان تێکست و مۆسیقا و سیناریۆکەدا نییە.

کە باس لە گۆڕانکاری و چاکسازی ئەکرێت، نابێ هەر باس لە لایەنی سیاسی بکەین.میللەتێک ئەگەر مۆسیقا و گۆرانی و هونەری تێدا سەقەت و گەندەڵ بووبێ، بێگومان مرۆڤی ناهۆشیار و بێئاگاش دروست ئەکات.میللەتێک گوێ لە مۆسیقایەکی بازاڕی و تێکستی سەقەت و بێمانا بگرێ و پێداویستییە مەعنەوی و ڕۆحییەکانی خراپ و وێران بووبێ، میللەتیک گوێ لە هونەرێکی هەرزان و ئاست نزم بگرێ، بێگومان چاوەڕێی پاشەڕۆژێکی گەشی لێ ناکرێ.لە وڵاتانی پێشکەوتووی ڕۆژئاوا، منداڵان ڕائەهێنن تا هەر لە منداڵییەوە گوێ لە مۆسیقای کلاسیک و نوێ بگرن، لە ماڵەوە دایکان و باوکان، لە ڕەوزە و قۆناغەکانی سەرەتای تەمەنی منداڵی، منداڵ ئاشنا ئەکەن بە مۆسیقای کلاسیک و نوێتر، تا هەر لەسەرەتاوە گوێی ئاشنابێت بە سیحر و جوانییەکانی مۆسیقا، کەچی منداڵەکانی ئێمە گۆرانیی عەزیزی وەیسی ئەڵێنەوە! منداڵێک گوێ لە عەیزی وەیسی بگرێ، بێگومان لە داهاتووشدا، چەپڵە بۆ عەزیزی وەیسی و دەستەڵاتدارانی هاوتەبیاتی وی لێدەدا.

بەرهەم خالید_ بەشی یەکەم

هەڵەی تێکستی گۆرانییەکان کە لەسەرەوە باس کراون، ئەتوانی لێرەدا گوێیان لێ بگریت:


١ – لۆرێن بەرزنجی : http://www.youtube.com/watch?v=z4RhcojHo3A

٢ – لوقمان سەلیم : http://www.youtube.com/watch?v=4B593tf8Z1M

٣ – عەلی مەردان : http://www.youtube.com/watch?v=pgWCLiHODcg

٤ – هەردی سەلاح: http://www.youtube.com/watch?v=gsf2agbCyJ4

٥ – کاروان هەورامی : http://www.youtube.com/watch?v=b5YfhyZT26c

Go to top